ततः धर्मज्ञः रामः, महाबुद्धिम् भरतं स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ—"कच्चित्, महाबुद्धे, यथावत् त्वया सेनायात्रा, दण्डः, द्विविधं जन्म, संधयः च विग्रहः च अनुमोदिताः? कच्चित् मन्त्रिभिः, यथाशास्त्रं, चत्वारः वा त्रयः वा, सर्वे वा पृथग्वा, मन्त्रणाय समुपविशसि? कच्चित् वेदाध्ययनं फलदं, यज्ञाः फलदाः, विवाहाः फलदाः, विद्या फलदा च? कच्चित्, राघव, मया यथोक्तं तव बुद्धिः दीर्घायुष्यम्, कीर्तिम्, धर्मार्थकामाय च उपकारिणी? कच्चित् तव पितुः च पूर्वजानां च आचरितं धर्म्यं मार्गं पालयसि? कच्चित्, राघव, स्वादु भोजनं एकाकी न भुङ्क्षे, मित्रैः इच्छद्भिः सह विभजसि? राजा हि, प्रजाः न्यायेन पाल्य, धर्मं स्थापयित्वा, सम्यक् पृथिवीं प्राप्य, काले स्वर्गं याति।" एवं शततमः सर्गः श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः उत्तरं दत्तवान्—"किं मे राज्येन, धर्महीनस्य? अस्माकं सनातनं धर्मं अस्ति, नरश्रेष्ठ—ज्येष्ठे सति, कनिष्ठः राजा न भवति। राघव, सह मया अयोध्यां गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तः भव। राजा मनुष्यः इति कथ्यते, किन्तु धर्मार्थयुक्तं आचरणं यस्य, स मे दिव्यः इव। केकये स्थितः अहं, त्वं वनं गतः, तदा पिताऽस्माकं धर्मिष्ठः स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणः च वनं गतौ, तदा राजा दुःखसन्तप्तः स्वर्गं प्राप्तवान्। उत्तिष्ठ पुरुषर्षभ, पितुः जलं दत्तुम्; अहं शत्रुघ्नः च पूर्वं जलं दत्तवन्तौ। यः श्रद्धया पितृभ्यः जलं ददाति, तद् अमरं तेषां लोके भवति; त्वं राघव, पितुः प्रियः। सः केवलं त्वां शोकात् स्मरन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, त्वयि चित्तं स्थापयन्, दुःखात् रोगी, त्वया वियुक्तः, स्मरन्, पिताऽस्माकं गतः।" एवं एकशततमः सर्गः श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। भरतस्य दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, पितुः निधनं ज्ञात्वा, राघवः मूर्छितः अभवत्। भरतस्य वचनं, दानववैरिणा युद्धे प्रक्षिप्तं वज्रं इव, रामं महाबलम् भूमौ निपातितम्। रामः बाहू धृत्वा, वनान्ते कृतच्छेदः पुष्पितशाखः वृक्षः इव, भूमौ पतितः। भूमौ पतितः, लोकनाथः, नदीतीरे श्रान्तः महागजः इव, शयानः अभवत्। भ्रातृभिः, धनुष्मद्भिः, सीतया च सह, दुःखात् कृशः, रामं जलं सिञ्चन्तः रुदन्ति। चेतना पुनः प्राप्त्य, अश्रुपूर्णनेत्रः, काकुत्स्थः दुःखितं वचनं भरतं प्रति उवाच। पितुः निधनं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः रामः, भरतं धर्मयुक्तं वचनं उवाच। "पिता गन्तव्यं मार्गं गतः, अयोध्यायां किं करिष्यामि? कः अयोध्यां पालयेत्, या तस्य श्रेष्ठस्य राज्ञः आश्रिता आसीत्? दुःखजन्यस्य मम, तस्य महात्मनः, यस्य शोकात् निधनं जातम्, अंतिमकर्म अपि न कृतम्, किं कर्तव्यं? भरत, त्वं भाग्यवान्, पितुः सर्वे कर्म विधिवत् त्वया शत्रुघ्नेन च कृतम्। वनवासं समाप्त्वा अपि, अयोध्यां गन्तुं मनः न अस्ति, या राजा-विहीना, नेता-विहीना, व्याकुला। रिपुसूदन, वनवासं समाप्त्वा अपि, पितुः स्वर्गगमनात्, कः पुनः अयोध्यां पालयेत्? यदा पितरं मम सदाचारं दृष्ट्वा, सौम्यं वचनं उवाच, तानि प्रियं वचनानि कदा पुनः श्रोष्यामि?" एवं भरतं उक्त्वा, राघवः, पूर्णचन्द्रमुखीं पत्नीं समीपं गत्वा, दुःखात् व्याकुलः, वचनं उवाच। "सीते, तव श्वशुरः निधनं गतः; लक्ष्मण, त्वं अपि पिता-विहीनः; भरतः दुःखेन वदति, राजा स्वर्गं गतः।" काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां महात्मनां नेत्रयोः अश्रुपूरितम्। तदा सर्वे भ्रातरः, राघवम् आश्वास्य, "पितुः भूमिपतेः जलं दीयताम्" इति उचुः। सीता, श्वशुरस्य स्वर्गगमनं श्रुत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, पतिं द्रष्टुं न शक्ता। तदा रामः, जनकनन्दिनीं रुदन्तीं सान्त्व्य, लक्ष्मणं दुःखितं दुःखितः उवाच। "इङ्गुदीपिष्टं चीरं च आनय; अहं महात्मनः पितुः जलं दातुम् गच्छामि।" "सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ; अहं पश्चात् गच्छामि, मार्गः कठिनः।" तदा सुमित्रानन्दनः, रामे भक्तिमान्, आत्मन्यवस्थितः, महाबुद्धिः, शान्तः, सौम्यः, रामस्य अनुगामी अभवत्। एवं द्विशततमः सर्गः श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः।