भरतः रामं प्रति धर्म्यं पृच्छन् एवम् उवाच—"कच्चित् त्वं नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, आलस्यं, चित्तचपलतां च परित्यजसि? कच्चित् त्वं न एकाकी विचारयसि, न च मूर्खैः सह मन्त्रयसे, न च कृतसंकल्पस्य कार्यस्य विलम्बं करोति, न च रहस्यस्य रक्षणं विस्मरसि? कच्चित् त्वं राज्ञां चतुर्दश दोषान्, शुभकर्मविस्मरणं, अवसरानुत्थानं च, अन्यांश्च, परित्यजसि? कच्चित् त्वं दश पञ्च चतुर् सप्ताष्ट त्रयाणि वर्गान्, त्रिवर्गं च वेत्थ? कच्चित् इन्द्रियजयेन षड्गुणं, दैवं मानुषं च, विंशति कर्माणि, विषयचक्रं च वेत्थ? कच्चित् त्वं महाबुद्धे, यान्यन्याय्यं, दण्डं, द्विविधं जन्म, मैत्रीं शत्रुत्वं च यथावद् अनुमन्यसे? कच्चित् मन्त्रिणः चतुर्भिः त्रिभिर्वा, सर्वैर्वा पृथग्वा, यथानियमं मन्त्रयसे? कच्चित् ते वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्या च सफलाः? कच्चित् ते बुद्धिः, यथा मया उक्ता, दीर्घायुष्यम्, कीर्त्यर्थं, धर्मकामार्थोपयोगिनी च? कच्चित् त्वं पितुः पितामहानां च आचरणं, शुभं धर्म्यमार्गगं, अनुतिष्ठसि? कच्चित् त्वं राघव, स्वादु भोजनं न केवलं भुङ्क्षे, किं तु मित्रैः सह विभजसि? यः राजा धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, पृथिवीं यथार्हं प्राप्त्वा, स्वकाले स्वर्गं याति, स एव बुद्धिमान् इति विद्वांसः मन्यन्ते।" एवं शततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। एतेषां रामवाक्यानां श्रवणेन भरतः प्रत्युवाच—"किं मे राज्येन, धर्मविहीनस्य? अस्माकं सनातनः धर्मः—ज्येष्ठे स्थिते कनिष्ठः राजा न भवति। राघव, त्वया सह समृद्धाम् अयोध्यां गच्छामः, कुलस्य हिताय त्वं अभिषिक्तः भव। यं धर्मार्थयुक्तचरित्रं नरं मन्यन्ते, स एव मम दैवसमः राजा। यदा अहम् केकये स्थितः, त्वं च वनं गतः, तदा पितरौ धर्मात्मा स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च निर्गतौ, तदा स राजा दुःखशोकाभिभूतः स्वर्गलोकं प्राप्तः। उत्तिष्ठ पुरुषर्षभ, पितुः जलकर्म कुरु; अहम् शत्रुघ्नश्च पूर्वं जलं दत्तवन्तौ। यः प्रीत्या पितृभ्यः जलं ददाति, तस्य तद् अमृतं भवति; त्वं च पितुः प्रियः राघव। स त्वां केवलं शोकात् स्मरन्, त्वां द्रष्टुकामः, त्वय्येव चित्तं निवेश्य, त्वद्वियोगात् शोकार्तः, त्वां चिन्तयन् एव देहं त्यक्तवान्।" एवं एकशतमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। भरतवचनानन्तरं, पितुः निधनश्रवणेन, राघवः मूर्छितः पपात। भरतस्य वाक्यं, इन्द्रवज्रनिपातवत्, रामस्य महात्मनः हृदयं विदारयत्। तस्य बाहू गृहीत्वा, रामः भूमौ पपात, यथा वनान्तरे शाखिनः कृत्स्नं वृक्षं छित्त्वा पतितं वने। भूमौ पतितः स भूमिपालः, नदीतीरे सुप्तमहागज इव, निष्प्रभः शयानः। तस्य भ्रातरः, धनुष्मन्तः, सीतया सह शोकक्लान्ताः, जलं सिञ्चन्तः रुरुदुः। चेतनां प्राप्तः रामः, अश्रुपूर्णलोचनः, दुःखार्तः, करुणानि वचनानि उवाच। पितुः निधनश्रवणेन, धर्मात्मा रामः भरताय धर्मयुक्तानि वाक्यानि अवदत्—"पिता स्वपथं गतः, किं मया अयोध्यायां कर्तव्यम्? कः तां अयोध्यां, यस्यां स राजा प्रधानः, पालयिष्यति? यः मम निमित्तात् दुःखेन मृतः, यस्य च मया संस्कारः अपि न कृतः, तस्मिन् महात्मनि किं मम कर्तव्यम्? भाग्यवान् त्वं भरत, यः त्वया शत्रुघ्नेन च, पितुः सर्वे संस्काराः कृताः। अहं च वनवासं समाप्त्वा अपि, अयोध्यां प्रतिगन्तुं न मन्ये, या स्वामिविहीना, विचलिता। शत्रुघ्न, अपि च यदि वनवासः समाप्तः, कः पुनः अयोध्यां पालयिष्यति, पितरि स्वर्गते? यदा पिता मम सदाचारं दृष्ट्वा, मम प्रियं वचनं ब्रूते स्म, तानि वाक्यानि पुनः कदा श्रोष्यामि? इत्युक्त्वा भरतं, राघवः शोकपीडितः, पूर्णचन्द्रनिभाननाम् जानकीम् उपगम्य उवाच—'सीते, तव श्वशुरः मृतः; लक्ष्मण, त्वं अपि पितृविहीनः; भरतः दुःखेन उक्तवान्, राजा स्वर्गं गतः'। काकुत्स्थस्य एवं भाषमाणस्य, तेषां राजपुत्राणां नेत्रेभ्यः अश्रूणि प्रवव्रुः। ततः सर्वे भ्रातरः, राघवं सान्त्वयन्तः, 'पितुः भूमिपतेः जलकर्म क्रियताम्' इति ऊचुः।