रामस्य धर्मपरायणस्य संवादः भरतेन सह अयोध्याकाण्डे प्रवृत्तः। तत्र प्रथमं, धर्मनिष्ठः रामः भरतम् पृष्टवान्—"हे विजयीश्रेष्ठ, किं त्वं वित्तेन धर्मं पालयसि, धर्मेण च वित्तं, न च कामेन वा लोभेन तयोः कस्यापि हानिं करोति?" एवं च, "किं त्वं सर्वेषां—धर्मस्य, वित्तस्य, कामस्य—कालविभागेन यथायोग्यं सेवां कुरुषे?" इति अपृच्छत्। ततोऽपि, "किं ब्राह्मणाः सर्वशास्त्रार्थविदः, नगरजनाः, ग्रामजनाः च, त्वां शुभकामनया युक्ताः सन्ति?" इत्यपि पृष्टवान्। रामः पुनः अपृच्छत्—"किं त्वं नास्तिक्यं, मिथ्यावचनं, कोपं, प्रमादं, विलम्बनं, बुद्धिमतां तिरस्कारं, आलस्यं, चित्तचञ्चलत्वं च वर्जयसि?" तथा, "किं त्वं एकाकी विषयविचारं, दुर्भाग्यविद्यया युक्तैः सह मन्त्रणा, कृतविचारस्य अनुष्ठानं, गोपनीयस्य रक्षणं च वर्जयसि?" इति अपृच्छत्। "किं त्वं राजकीयचतुर्दश दोषान्—शुभकार्यस्य उपेक्षा, अवसरस्य अज्ञानं, इत्यादीन्—वर्जयसि?" इति पृष्टवान्। "किं त्वं दश, पञ्च, चत्वारि, सप्त, अष्ट, त्रयः समूहान्, त्रिविधं च विद्याशाखां यथावत् वेद?" इत्यपि पृष्टवान्। "इन्द्रियजयेन, किं त्वं षड्विधनीतिं, दैवीमानुषी च शक्तिं, विंशति कर्तव्यवर्गं, विषयचक्रं च वेद?" इति अपृच्छत्। "किं त्वं यथायोग्यं सैन्ययात्रां, दण्डं, द्विविधं जन्म, संधिविग्रहं च अनुमोदयसि?" इत्यपि पृष्टवान्। "किं त्वं मन्त्रणायै मन्त्रिणः चत्वारः वा त्रयः वा, सर्वे वा पृथक् वा, नियमानुसारं योजयसि?" इति अपृच्छत्। "किं वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्यायाः च फलम् अस्ति?" इत्यपि पृष्टवान्। "किं तव बुद्धिः, यथा मया वर्णिता, दीर्घायुषः, कीर्त्यै, धर्मकामार्थसाधनाय च उपयुक्ता?" इति अपृच्छत्। "किं त्वं पितुः पूर्वजानां च आचारं अनुसरति, यः शुभमार्गे, धर्म्यमार्गे च नयति?" इत्यपि पृष्टवान्। "किं त्वं स्वादु भोजनं एकाकी न भुङ्क्ते, मित्रैः इच्छद्भिः सह विभजसि?" इति अपृच्छत्। ततः, "राजा बुद्धिमान्, धर्मपूर्वकं प्रजाः पाल्य, न्यायेन भूमिं सम्पाद्य, स्वकाले स्वर्गं याति," इति धर्मस्य महत्त्वं दर्शितम्। एवं शततमः सर्गः समाप्तः। एतदनन्तरं, रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"धर्मरहितस्य मम राज्येन किं प्रयोजनम्?" इति। "अस्माकं सनातनः धर्मः अस्ति—ज्येष्ठः पुत्रः उपस्थितः चेत्, कनिष्ठः राजा न भवेत्।" इत्युक्त्वा, "राघव, मया सह अयोध्यां गच्छ, वंशस्य हिताय अभिषिक्तः भव," इत्यपि उवाच। भरतः पुनः अभिप्रायं दर्शयति—"राजा मनुष्यः इति कथ्यते, किन्तु धर्मार्थनिष्ठस्य आचारस्य कारणात् सः मम दिव्यः इव दृश्यते।" "यदा अहं केकये आसीं, त्वं वनं गतः, तदा अस्माकं पितरः धर्मज्ञः स्वर्गं गतः।" इति दुःखेन उवाच। "यदा त्वं लक्ष्मणः च वनं गतौ, तदा राजा शोकवशात् स्वर्गं प्राप्तवान्।" "उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, पितुः जलदानं कुरु; अहं शत्रुघ्नः च पूर्वमेव जलं दत्तवन्तौ।" इति भरतः रामं प्रार्थयति। "पूर्वजैः प्रेम्णा दत्तं जलं तेषां लोके अक्षयम् इति श्रूयते; त्वं च पितुः प्रियः असि।" "सः केवलं त्वां स्मरन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, मनः तव स्थिरं कृत्वा, दुःखेन तव वियोगेन, स्मरणेन, पितरः गतः।" इति भरतः दुःखं दर्शयति। एवं एकशतमः सर्गः समाप्तः। भरतः पितुः निधनं रामाय निवेद्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, राघवः मूर्च्छितः अभवत्। भरतः वचनं वज्रसमं रामं भूमौ निपातितम्। रामः भ्रूभ्यां गृहीत्वा भूमौ पतितः, यथा कुसुमितशाखः वृक्षः वनमध्ये कुलालेन छिन्नः। भूमौ पतितः रामः, लोकनाथः, महान् गजः इव नदीतीरे श्रान्तः सुप्तः अयम्। ततः, भ्रातृभिः, सीतया च, अश्रुपूर्णैः, रामं जलं क्षिप्त्वा, शोकात् क्लान्ताः विलपन्ति। रामः चेतनां पुनः प्राप्त्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, दुःखपूर्णानि वचनानि भाषते। पितुः निधनं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः रामः भरतं धर्मानुकूलं वचनं उवाच—"पिता स्वमार्गं गत्वा, अहं अयोध्यायां किं करिष्यामि? कः अयोध्यां पालयेत्, यः तस्मिन् श्रेष्ठे राज्ञि आश्रितः?" "मम जन्मदुर्लभस्य, तस्य महात्मनः, यः मया दुःखेन मृतः, यस्य अन्त्यकर्मापि कर्तुं न शक्नवान्, मम किं कर्तव्यं?" "भरतः, सौभाग्यवान् असि, यः शत्रुघ्नेन सह पितरं यथायोग्यं अन्त्यकर्म कृतवान्।" "वनवासं समाप्यापि, अयोध्यां प्रतिगन्तुं मनः न अस्ति, यः राजविहीनः, नायकहीनः, चञ्चलः च।" "शत्रुनिग्रहे, वनवाससमाप्तौ अपि, कः अयोध्यां पुनः पालयेत्, पितुः स्वर्गगमनानन्तरम्?" "यदा पिता मम सदाचारं दृष्ट्वा, सः सौम्यं वचनं वदति स्म, तानि वचनानि पुनः कथं श्रोष्यामि?" एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः शोकात् सीतां, पूर्णचन्द्रमुखीं, समीपं गत्वा, दुःखेन सम्बोधितवान्। एवं द्विशततमः सर्गः समाप्तः, अयोध्याकाण्डस्य श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे।