रामस्य धर्मनिष्ठायाः परीक्षणाय, महर्षिः वसिष्ठः स्नेहपूर्णं प्राश्नोत्—‘किं त्वं गुरून्, वृद्धान्, तपस्विनः, देवतान्, अतिथीन्, सर्वतीर्थानि, सिद्धान्, ब्राह्मणांश्च सन्मानयसि? किं त्वं वित्तेन धर्मं, धर्मेण च वित्तं पोषयसि, न च कामात् वा लोभात् वा तयोः कस्यापि हानि करोषि? विजयीष्व उत्तमः, किं त्वं कालानुसारं धर्मं, अर्थं, कामं च यथायोग्यं सेवसे? किं ब्राह्मणाः, ये शास्त्रार्थविदः, नगरवासिनः, ग्रामजनाः च, तव कल्याणमिच्छन्ति, महाबुद्धे? किं त्वं नास्तिक्यम्, अनृतं, क्रोधम्, प्रमादम्, आलस्यं, शिथिलताम्, मनसः चञ्चलताम्, विद्वज्जनानामवमानं च वर्जयसि? किं त्वं एकाकी विचारं, अज्ञैः मन्त्रणां, निर्णयस्य अनुष्ठानं, मन्त्रस्य रक्षणं च वर्जयसि? किं त्वं राज्ञः चतुर्दश दोषान्—शुभकृत्यानामवहेलना, अवसरस्य अनुत्थानं, इत्यादीन् वर्जयसि? हे राघव, किं त्वं दश, पञ्च, चतुरः, सप्त, अष्ट, त्रयः समूहान् तथा त्रिविधं विद्या शाखां च जानासि? इन्द्रियाणि जित्वा, किं त्वं षाड्गुण्यं, दैवमानुषं च, विंशति कृत्यानि, विषयमण्डलम् च वेद? महाबुद्धे, किं त्वं यथायोग्यं सेनायात्रां, दण्डं, द्विविधं जन्म, सन्धिं, विग्रहम् च अनुमन्यसे? किं त्वं मन्त्रं मन्त्रिभिः, चतुर्भिः वा त्रिभिः वा, सर्वैः वा पृथक् वा, विधिवत् चिन्तयसि? किं ते वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्या च फलदायिनी? हे राघव, किं तव बुद्धिः मया यथावर्णिता दीर्घायुष्यम्, कीर्तिम्, धर्मार्थकामप्राप्तये अनुकूलम्? किं त्वं पितुः, पूर्वजानां च आचारम् अनुसरति, यः शुभमार्गं धर्ममार्गं च प्रदर्शयति? हे राघव, किं त्वं स्वादु भोजनं एकाकी न भुङ्क्षे, मित्रैः कामुकैः सह विभजसि? विद्वान् राजा धर्मेण प्रजाः पाल्य, न्यायेन भूमिं सम्पाद्य, अन्ते स्वकाले स्वर्गं याति। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे शततमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—‘धर्महीनाय मे राज्यं किम्? अस्माकं मध्ये एष नित्यः धर्मः, नरश्रेष्ठ—ज्येष्ठः पुत्रः उपस्थितः चेत्, कनिष्ठः राजा न भवति। राघव, तवं मया सह समृद्धायाम् अयोध्यायां गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तः भव। राजानं मृत्युमानं मन्यन्ते, किन्तु मम तु सः दिव्यः, यस्य आचरणं धर्मार्थनिष्ठं, मानवोऽपि। यदा अहं केकये आसीत्, त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं धर्मात्मा पिता स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणः च वनं निर्गतः, तदा राजा शोकविह्वलः दुःखेन स्वर्गलोकं प्राप्तवान्। उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र, पितरं तर्पणं कुरु; अहं शत्रुघ्नः च पूर्वं तर्पणं कृतवन्तौ। श्रद्धया अपि पितृभ्यः जलं दत्तं तेषां लोके अक्षयम् भवति, राघव, त्वं पितुः प्रियतमा। सः केवलं त्वां स्मरन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, मनः त्वयि निबद्धम्, दुःखात् त्वयि व्याधितः, स्मृत्या त्वां, पिता दिवं गतः।’ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे एकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, यत्र पितुः निधनं उक्तम्, राघवः मूर्छितः अभवत्। भरतस्य वाक्यं, यथा शत्रुहता वज्रः दानवविरुद्धे युद्धे पतितः, तथा रामम् अपातयत्। रामः बाहूग्रहणं कृत्वा भूमौ पतितः, यथा वनान्ते कृतच्छेदः पुष्पशाखी वृक्षः। भूमौ पतितः, लोकनाथः महान् गजः इव नदीतीरे क्लान्तः सुप्तः अवतस्थत्। भ्रातृभिः, धनुष्मद्भिः, सीतया च, दुःखश्रमपरितः, रामः अश्रुभिः समुपस्पृष्टः। चेतनां पुनः प्राप्तः, अश्रुपूरितनेत्रः, काकुत्स्थनन्दनः दुःखपूर्णानि वचनानि अब्रवीत्। पिता भूमिपालः दिवं गतः श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः रामः भरतं धर्मानुकूलं वचनम् अवदत्। ‘पिता गन्तव्यं मार्गं गतः, अहं अयोध्यायां किं करिष्यामि? कः अयोध्यां पालयिष्यति, या तस्य श्रेष्ठस्य राज्ञः अवलम्बिता आसीत्? अहं, दुर्गे जन्मनि जातः, तस्य महात्मनः, मयि दुःखात् मृतस्य, कृत्यं किं शेषम्? तस्य अन्त्यकर्म अपि न कृतवान्। भरत, त्वं भाग्यवान्, पितरं सम्यक् तर्पणं कृतवान्, शत्रुघ्नः अपि, दोषरहितः। वनवासं समाप्त्यापि, अयोध्यां गन्तुं मनः नास्ति, या राज्यहीना, विह्वला। शत्रुविनाशन, वनवासं समाप्त्यापि, कः अयोध्यां पुनः पालयिष्यति, यदा पिता परलोकं गतः? यदा पिता मम सदाचारं दृष्ट्वा, सौम्यं वचनं अब्रवीत्, तानि प्रियवचनानि पुनः कथं श्रोष्यामि?’ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे द्विशततमः सर्गः समाप्तः।