रामस्य हितैषिणः भरतः, धर्मनिष्ठया रामं प्रति विविधैः प्रश्नैः पृष्टवान्। सः पप्रच्छ, "कच्चित् त्वं वृद्धान् बालान् च श्रेष्ठवैद्यांश्च दानेन चिन्तया वाचा च सर्वथा पालयसि, हे राघव? कच्चित् त्वं गुरून् वृद्धान् तपस्विनः देवताः अतिथीन् सर्वतीर्थानि सिद्धान् ब्राह्मणांश्च सत्कारयसि? कच्चित् त्वं धनवता धर्मं पालयसि, धर्मेण च धनम्, न च कामात् लोभात् वा तयोः किमपि न हन्याः? जयिनां श्रेष्ठ, कच्चित् त्वं यथाकालं धर्मार्थकामान् विभागेन सेवसे? कच्चित् ब्राह्मणाः सर्वशास्त्रार्थकुशलाः नगरजनपदैः सह त्वां हितमिच्छन्ति, महाबुद्धे? कच्चित् नास्तिक्यं अनृतं क्रोधं प्रमादं विलम्बं पण्डितावमानं आलस्यं चित्तचपलतां च त्यजसि? कच्चित् त्वं नैकान्तिकं मन्त्रं न कुर्वसि, न च मूर्खैः सह मन्त्रं, न च कृतनिश्चयस्य कार्यस्य अकर्म, न च मन्त्ररक्षां विहाय? कच्चित् त्वं राजदोषान् चतुर्दश, शुभकृत्यत्यागादीन्, त्यजसि? कच्चित् त्वं दश पञ्च चतस्रः सप्ताष्ट त्रयाणि वर्गांश्च त्रिविधं च विद्याम् अवगच्छसि? इन्द्रियजयेन षाड्गुण्यं दैवमानुषं च, विंशतिविधं कार्यं, मण्डलं च जानासि? महाबुद्धे, कच्चित् त्वं यथाविधि यानं दण्डं द्विविधं जन्म सन्धिं विग्रहम् अनुमन्यसे? कच्चित् मन्त्रिणा सह चतुर्भिः त्रिभिर्वा, सर्वैर्वा पृथग्वा यथोक्तं मन्त्रं कुर्वसि? कच्चित् वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्याः च फलं ददति? कच्चित् त्वदीया बुद्धिः, यथा मया वर्णिता, दीर्घायुष्यम् यशः धर्मकामार्थानुग्राही चास्ति? कच्चित् पितुः पितामहानां च आचारं पालयसि यः पन्थाः श्रेयस्करः धर्म्यश्च? कच्चित् त्वं राघव, स्वाद्वन्नं नैकान्तिकं भुङ्क्षे, इच्छद्भिः सुहृद्भिः सह विभजसि? यः तु राजा प्राज्ञः धर्मेण प्रजाः पालयित्वा सम्यग्वसुन्धराम् आप्य स्वकाले स्वर्गं गच्छति।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शततमः सर्गः समाप्तः। एतेन प्रश्नसम्भारमाकर्ण्य रामः, भरतस्य वचः शुश्राव। तदा भरतः प्रत्युवाच, "किं मे राज्येन, धर्मविहीनस्य? अयि नरश्रेष्ठ, अस्माकं सनातनः धर्मः—ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते कनीयान् राजा न भवति। राघव, मया सह समृद्धायाः अयोध्यायाः गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तो भव। राजा इति मनुष्यः इति केचन वदन्ति, मम तु स देवः, यः धर्मार्थयुक्तः चरितवान्। यदा अहम् केकये स्थितः, त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं धर्मात्मा जनकः स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च गतवन्तौ, तदा राजा शोकविप्लुतः स्वर्गलोकं प्राप। उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, पित्रे जलक्रियाम् कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वमेव जलं दत्तवन्तौ। श्रूयते—प्रीत्या पितृभ्यः दत्तं जलं तेषां लोके अक्षयम् भवति; त्वं च पितुः प्रियः। सः केवलं त्वां प्रति शोकार्तः, द्रष्टुकामः, त्वयि एव चित्तं स्थापयन्, त्वत्तो वियुक्तः, शोकातुरः, त्वाम् अनुस्मरन् एव स्वर्गं गतः।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशतमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य दुःखार्तं वचनं श्रुत्वा रामः मूर्च्छितः अभवत्। तद्वचनं शक्रवज्रसदृशं राघवं भूमौ पतितम् अकरोत्। बाहू आलम्ब्य रामः, यथा वनान्तरे विकृत्तः पुष्पितशाखः द्रुमः, तथा भूमौ निपपात। भूमौ पतितः स जगत्पतिः नदीतीरे सुप्तमहागजवद् शयानः बभूव। भ्रातरः, सीता च, शोकार्ताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, जलं सिञ्चन्तः तं रुरुदुः। चेतनां प्राप्य, अश्रुपूर्णलोचनः काकुत्स्थपुत्रः दुःखार्तं वचनानि उवाच। पिता भूमिपतिः स्वर्गं गतः इति श्रुत्वा, धर्मिष्ठः रामः भरतं प्रति धर्म्यं वचनम् उवाच—"पिता गतः, अहं किम् अयोध्यायाम् करिष्यामि? को वा अयोध्यां पालयिष्यति, या तस्मिन् श्रेष्ठराजनि आश्रिता आसीत्? अहं दुःखेन जातः, स महात्मा मम शोकात् मृतः, तस्य क्रियाः अपि न कृताः, मम किं कर्तव्यं? धन्यः त्वम् भरत, यः त्वया शत्रुघ्नेन च सर्वाः क्रियाः कृताः, राज्ञः यथाविधि सत्कारः कृतः। वने वसित्वा अपि, मनः न निवर्तते अयोध्यायाम्, या स्वामिनं विना अनाथेव, विमूढवद् जाता। रिपुसूदन, यदि अपि व्रतसमाप्तिः स्यात्, पिता स्वर्गं गतः, पुनः कः अयोध्यां पालयिष्यति?" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमः सर्गः समाप्तः।