रामस्य समीपे, धर्मज्ञः भरतः विनयपूर्वकं पप्रच्छ—“कच्चित् ते कार्याणि सर्वाणि राजपुरुषाणां स्पष्टतया निष्पद्यन्ते, न च संशयेन गूढानि वा अपूर्णानि कारणानि केवलानि दत्तानि वा? कच्चित् ते दुर्गाणि सम्यक् धनधान्यायुधजलयन्त्रविद्याविशारदधनुष्मद्भिः शिल्पिभिः समृद्धानि? कच्चित् ते आयः विपुलः व्ययः च सन्तोषः, कच्चित् रघव, कोषः अनर्हेभ्यः न दत्तः? कच्चित् व्ययः देवपितृब्राह्मणागन्तृवीरमित्रेषु नियोजितः? कच्चित् साधुजनः शुद्धहृदयः न चौर्ये आरोपितः, न पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्दितः, न लोभेन दण्डितः, निर्दोषः एव तिष्ठति? कच्चित् चौरः यथाकालं गृहीतः अन्वेषणं कृत्वा साक्षिभिः दृष्टः, न धनलोभेन मुक्तः, नरश्रेष्ठ? कच्चित् विपत्तौ वा संपत्तौ वा ते मन्त्रिणः सुशिक्षिताः निष्पक्षाः हितं पश्यन्ति? कच्चित् रघव, येऽन्यायेन दण्डिताः तेषां अश्रूणि तेषां पुत्रपशून् नाशयन्ति? कच्चित् वृद्धबालश्रेष्ठवैद्याः त्रीणि—दानेन, मनसा, वाचा—सम्पूज्यन्ते? कच्चित् गुरुपरिप्रेष्ठयतीर्थसिद्धब्राह्मणान् पूजयसि? कच्चित् धनस्य साहाय्येन धर्मं, धर्मस्य साहाय्येन धनं, न च कामलोभेन तयोः किञ्चिद् हानि कृतं? कच्चित् विजयस्रेष्ठ, यथाकालं धर्मार्थकामान् सर्वान् सेवसे, कालविभागेन? कच्चित् ब्राह्मणाः सर्वशास्त्रार्थविदः, नगरजनपदैः सह ते हितं इच्छन्ति, महाबुद्धे? कच्चित् नास्तिक्यं, मिथ्यावाक्यं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बं, पण्डितवर्जनं, आलस्यं, चञ्चलतां च वर्जयसि? कच्चित् एकाकी चिन्तनं, अनर्थज्ञैः मन्त्रणा, निश्चयस्य अनुष्ठानं, मन्त्रस्य गुप्तिं च वर्जयसि? कच्चित् राजदोषाणि चतुर्दश—मंगलकार्यविस्मरणं, अवसरस्य न ग्रहणं, इत्यादीनि—वर्जयसि? कच्चित् रघव, दश, पञ्च, चत्वारः, सप्त, अष्ट, त्रयः वर्गाः तथा त्रिविधं विद्याशाखाः सम्यक् वेत्सि? कच्चित् इन्द्रियजयेन षाड्गुण्यं, दैवमानुषं, विंशति कर्माणि, विषयचक्रं च जानासि? कच्चित् महाबुद्धे, यथायोग्यं सेनायात्रां, दण्डं, द्विविधं जन्म, मित्रशत्रुत्वं च अनुमोदयसि? कच्चित् मन्त्रिणा यथाशास्त्रं—चतुर्भिः, त्रिभिः, सर्वैः, पृथग्वा—मन्त्रयसे? कच्चित् वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्याः फलदाः? कच्चित् रघव, यथा उक्तं, ते बुद्धिः दीर्घायुष्यम्, कीर्तिवर्धनम्, धर्मकामार्थसाधनम्? कच्चित् पितृपितामहकार्यं धर्ममार्गप्रदं आचरयसि? कच्चित् रघव, स्वादु भोजनं न एकाकी भुङ्क्षे, मित्रैः सह इच्छुकैः विभजसि? यः राजा न्यायेन प्रजाः पालयित्वा धर्मं स्थापयति, सम्यक् भूमिं प्राप्त्वा, कालान्तरे स्वर्गं गच्छति।” एवं शततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। रामस्य उत्तरं श्रुत्वा, भरतः विनयेन उवाच—“मम किम् राज्येन, धर्मविहीनः सन्? अयम् नित्यः धर्मः अस्माकं, नरश्रेष्ठ—ज्येष्ठः पुत्रः उपस्थितः चेत्, कनिष्ठः राजा न भवति। आगच्छ रघव, मया सह समृद्धायोध्यां, कुलस्य हिताय अभिषिक्तः भव। राजा मृत्युमान् इति जनाः वदन्ति, किन्तु धर्मार्थनिष्ठस्य आचारस्य कारणात् सः मम दिव्यः इव। केकयदेशे मम स्थिते, त्वं वनं गतः, तदा अस्माकं पिता, सत्पुरुषेषु पूज्यः, स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणः च वनं गतौ, तदा राजा शोकविह्वलः दुःखेन स्वर्गलोकं प्राप्तः। उत्तिष्ठ नरसिंह, पितुः तर्पणं कुरु; अहं शत्रुघ्नः च जलं तर्पणार्थं पूर्वं दत्तवन्तौ। यत् श्रद्धया पितृभ्यः जलं दत्तं, तद् तेषां लोके अक्षयम् भवति; त्वं रघव, पितुः प्रियः। सः केवलं त्वाम् अन्वशोचत्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, मनः त्वयि एव स्थितम्; त्वद्वियोगेन, त्वदर्थं शोकातुरः, त्वां स्मरन्, पिता गतः।” एवं एकशततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। भरतः दुःखपूर्णं वचनं रामाय शृण्वन्, पितुः निधनस्य वार्तां श्रुत्वा, राघवः मूर्छितः अभवत्। भरतस्य तद् वचनं, यथा शत्रुहता वज्रः दानवशत्रुणा युद्धे क्षिप्तः, रामं महाबलम् अवपत्। रामः बाहू गृहीत्वा भूमौ पतितः, यथा वनान्तरे फुल्लशाखया वृक्षः कृतान्तेन कृतः। भूमौ पतितः, लोकनाथः नदीतीरे श्रान्तः महागजः इव सुप्तः शयानेन तत्र आसीत्। एवं द्विशततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः।