प्रातःकाले प्रतिदिनं महापथे जनसमक्षे भूषितः स्वं रूपं दर्शयसि किम्, राजपुत्र? तव सर्वेऽपि कार्यकर्तारः किम् असंशयं स्वकार्याणि प्रकाशं कुर्वन्ति, उत तानि अपूर्णानि केवलं भागशः कारणानि प्रदाय त्यजन्ति? किम् तव सर्वे दुर्गाणि धनधान्यशस्त्रजलयन्त्रविद्याधरैः पूर्णानि सन्ति? तव आयः विपुलः, व्ययश्च मितः किं न सदा, हे राघव? किम् तव कोषः कदापि अपात्रेभ्यः न प्रयुज्यते? किम् तव व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिक्षत्रमित्रेभ्यः सम्यक् विनियुज्यते? किम् शुद्धहृदयः साधुः कदापि चौर्ये न आरोप्यते, न पण्डितैः अननुशोधितः निन्द्यते, न लोभेन दण्ड्यते, सदा निर्दोष एव तिष्ठति? किम् यथाकालं गृहीतः चौरः प्रमाणैः दृष्टः न धनलोभेन मुक्त्यर्थं विसृज्यते, नरशार्दूल? आपदि संपदि च तव बुद्धिमन्तः निष्पक्षाः मन्त्रिणः तव हितं पश्यन्ति, हे राघव? ये तु मिथ्यादण्डेन पीडिताः, तेषां अश्रूणि, हे राघव, तेषां पुत्रपशून् नाशयन्ति। वृद्धबालश्रेष्ठवैद्याः दानमनसावाचा त्रिधा त्वया पालयन्ति किम्? किम् त्वं आचार्यवर्यवृद्धतपस्विदेवातिथितीर्थसिद्धब्राह्मणान् सम्यक् पूजयसि? किम् त्वं धर्मं वित्तेन, वित्तं धर्मेण पालयसि, न च कामलोभेन तयोः किमपि हिंससि? विजयस्रेष्ठ, किम् त्वं यथाकालं धर्मार्थकामान् विभाग्य सेवसे? किम् सर्वशास्त्रार्थकुशलाः ब्राह्मणाः, जनपदजनैः सह, तव कल्याणम् इच्छन्ति, हे महाप्राज्ञ? किम् त्वं नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बं, पण्डितावमानं, आलस्यं, चित्तचपलतां च वर्जयसि? किम् त्वं एकाकिनः मन्त्रविचारं न करोति, दुर्भाग्यज्ञानहीनैः न सह मन्त्रयसे, न च निर्णयं कृत्वा अकुर्वन्, मन्त्ररक्षां च न विहायसि? किम् त्वं चतुर्दश राजदोषान् — शुभकृत्यानुत्थानादीन् — परिहर्तुम् अर्हसि? किम् त्वं दश, पञ्च, चत्वारि, सप्त, अष्ट, त्रयः समूहान्, त्रिविधं च विद्यास्त्रयं यथावत् वेत्सि, हे राघव? इन्द्रियजयेन षाड्गुण्यं, दैवमानुषम्, विंशतिविधं कार्यं, मण्डलं च जानासि किम्? किम् त्वं सम्यक् युद्धप्रयाणदण्डद्विजातिसंयोगविग्रहान् अनुमन्यसे, हे महाप्राज्ञ? किम् त्वं नियमानुसारं मन्त्रिणः चतुर्भिः त्रिभिर्वा, संयुक्तैर्वा पृथग्वा, मन्त्रं संप्रधार्यसि? तव वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्या च फलवन्ति किम्? तव बुद्धिः, हे राघव, यथा मया वर्णिता, दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, धर्मकामार्थसाधनम् अनुगच्छति किम्? किम् त्वं पितुः पितृपैतामहम् आचारम् अनुवर्तसे, सः एव शुभमार्गप्रदर्शकः? किम् त्वं राघव, स्वाद्वन्नं एकाकि न भुङ्क्ते, मित्रेभ्यः तद् इच्छद्भ्यः सह भुङ्क्ते? यः राजा धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, न्यायेन भूमिम् आप्नोति, सः कालेन दिवं याति। इति श्रीमदायोध्याकाण्डे शततमः सर्गः समाप्तः। एवं रामस्य वचः श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"धर्मविहीनस्य राज्येन मम किम् उपयोगः?" अस्माकं नित्यः धर्मः अयं, नरश्रेष्ठ—ज्येष्ठे सति कनीयान् कदापि न राजन् भवेत्। गच्छ, राघव, मया सह समृद्धाम् अयोध्याम्, अभिषिक्तश्च कुलस्य हिताय भव। राजानं मर्त्यं वदन्ति, किन्तु सः मे देवः, यस्य आचरणं धर्मार्थनिष्ठम्, यद्यपि सः मानवः। अहम् केकये स्थितः, त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं धर्मात्मा पिता स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च निर्गतौ, तदा शोकविह्वलः राजा स्वर्गलोकं प्राप्तवान्। उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, पितुः जलक्रियाम् आचर; अहम् शत्रुघ्नश्च पूर्वमेव जलं दत्तवन्तौ। प्रियं च जलं पितृभ्यः श्रद्धया दत्तं तेषां लोके अक्षयम् भवति इति श्रूयते; त्वं च राघव, पितुः प्रियः। सः केवलं त्वां चिन्तयन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, त्वयि एव चित्तं स्थापयन्, त्वया वियुक्तः, दुःखार्तः, त्वां स्मरन्, तव पिता स्वर्गं गतः। इति श्रीमदायोध्याकाण्डे एकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, पितुः निधनं श्रोतुं, राघवः मूर्छितः अभवत्। भरतस्य तद्वचनं, यथा शत्रूणां शक्रेण युद्धे प्रहितं वज्रं, तथा रामं निपातितम्। रामः बाहू गृहीत्वा भूमौ पतितः, यथा वनमध्ये काष्ठच्छेदकेन छिन्नः पुष्पशाखी द्रुमः।