भरतः रामस्य समीपे स्थित्वा, धर्मज्ञः स्नेहपूर्वं पृच्छति स्म—"कच्चिद् रम्यं तव राज्यं, अधर्मजन-व्याल-रहितं, सर्वभीतिभिः परित्यक्तं, रत्नखनि-शोभितं च? कच्चिद् पितृपैतामहैः रक्षिते देशे दुष्टजन-वर्जिते, समृद्धे, प्रजाः सुखेन वसन्ति, हे राघव? ये तव प्रियजनाः कृषिगोरक्ष्यजीविनः, कच्चित् ते सम्यक् पाल्यन्ते? कृष्याऽनुग्रहेन हि लोके सुखं वर्धते। कच्चित् तेषां रक्षणोपकारः अनवमृष्टः कृतः? धर्मेण राजा सर्वान् राज्यवासिनः पालयेत्। कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि, ताः च सम्यक् रक्षसि? कच्चित् तासु विश्वासोऽस्ति, तासां रहस्यानि न प्रकाशयसि? कच्चिद् हस्त्यरण्यं रक्षितं, गवां च समृद्धिः अस्ति? अश्वहस्तिनां च राजकीयेषु पुष्कलं सन्तोषं प्राप्नोषि? प्रतिदिनं प्रातःकाले, राजपुत्र, महामार्गे भूषितो जनान् दर्शयसि किम्? कच्चित् सर्वेषां कार्याणां प्रकाशः, न केवलं अर्धकारणैः अपूर्णता वा दृश्यते? कच्चित् सर्वे दुर्गाणि वित्त-धान्य-शस्त्र-जल-यन्त्र-धनुर्विदां शिल्पिभिः सम्यक् युक्तानि? कच्चित् आयः बहुलः, व्ययः च स्वल्पः? कच्चित् कोशः, हे राघव, नापात्रे दत्तः? कच्चित् व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिसुहृद्भ्यः, क्षत्रियेषु च, यथोचितं क्रियते? कच्चित् साधुः, शुद्धहृदयः, न कदापि चोरी आरोप्यते, न पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्द्यते, न लोभेन दण्ड्यते, सदा निर्दोषः तिष्ठति? कच्चित् चौरः, यथाकालं गृहीतः, प्रमाणैः दृष्टः, न कदापि धनलोभेन मुमुच्यते, नृपश्रेष्ठ? कच्चित् आपदि वा संपदि वा, ते मन्त्रिणः, सम्यग्बुद्धयः, तव हितं पश्यन्ति? येषां मिथ्यादण्डेन अशुद्धाः रुदन्ति, तेषां शोकजलानि, हे राघव, तानां पुत्रपशून् विनाशयन्ति। वृद्धबालश्रेष्ठवैद्याः, हे राघव, दानेन, चिन्तया, वाचा च, त्रिविधेनोपकारेण पाल्यन्ते किम्? कच्चित् आचार्यवर्य-वरिष्ठ-तपस्वि-देवताः-अतिथयः-पुण्यतीर्थाः-सिद्धाः-ब्राह्मणाः च, सर्वे सम्मानिताः? कच्चित् अर्थेन धर्मः पाल्यते, धर्मेणार्थः च, न कामलोभेन तयोः किमपि हिंससि? कच्चित् कालानुसारं, विजयस्रेष्ठ, धर्मार्थकामान् यथायोग्यं सेवसे? कच्चित् ब्राह्मणाः, सर्वशास्त्रार्थकुशलाः, नगरजनपदैः सह, तव शुभकामिनः? कच्चित् नास्तिक्यम्, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बनं, पण्डितानवमाननं, आलस्यं, चित्तचपलतां च वर्जयसि? कच्चित् न केवलं एकाकी विचारयसि, न मूढैः मन्त्रं कुर्वसि, न कृत्यं निष्क्रियं करोति, न मन्त्ररहस्यं रक्षसि? कच्चित् चतुर्दश राजदोषान् वर्जयसि—मंगलकार्यविमुखता, अवसरानुत्थानं, इत्यादीन्? कच्चित् दश, पञ्च, चत्वारि, सप्त, अष्ट, त्रयः गणाः, त्रयो विद्यान्शाखाः च, यथावत् वेत्सि? कच्चित् जितेन्द्रियः षाड्गुण्यं, दैवमानुषं, विंशतिविधं कार्यं, मण्डलं च जानासि? कच्चित् महाबुद्धे, यथावत् यान- दण्ड- द्विजाति- संधिविग्रहादीन् अनुमन्यसे? कच्चित् मन्त्रं मन्त्रिभिः चतुर्भिः, त्रिभिः, संयुक्तैः पृथग्वा, सर्वैर्वा, यथाविधि रक्षसि? कच्चित् वेदाध्ययनं, यज्ञः, विवाहः, विद्याः च, फलदाः? कच्चित् तव बुद्धिः मया उक्तवद् दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, धर्मकामार्थसाधनं च करोति? कच्चित् पितृपैतामहाचारः, श्रेयस्करः धर्ममार्गः, त्वया अनुवर्त्यते? कच्चित्, हे राघव, स्वाद्वन्नं न केवलं एकाकी भुङ्क्षे, अपि तु प्रियैः सह विभजसि? राजा हि, धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, पृथिवीं न्यायेन प्राप्य, कालान्ते स्वर्गं याति। एवं शततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा, भरतः प्रत्युवाच—"किं मे राज्येन, धर्मविहीनस्य? अस्माकं हि एष सनातनः धर्मः—ज्येष्ठे उपस्थिते, कनिष्ठः न कदापि राजा भवेत्। तत् त्वया सह, हे राघव, समृद्धाम् अयोध्यां गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तो भव। राजा इति मानवः इत्येव, किन्तु धर्मार्थनिष्ठाचरणेन सः मम दिव्यः इव। यदा अहम् केकये स्थितः, त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं पिता, धर्मात्मा, स्वर्गलोकं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च वनं जग्मथुः, तदा स राजा, शोकविप्लुतचित्तः, दिवं ययौ। तस्मात्, पुरुषर्षभ, उत्तिष्ठ, पितुः जलाञ्जलिं कुरु; अहम् शत्रुघ्नश्च पूर्वमेव तस्मै जलं दत्तवन्तौ।