रामः भरतं प्रीत्या पृष्टवान्—“कच्चित् त्वया रक्षितं पुरं, नानाविधविमानशोभितम्, कुशलवैद्यसमाकीर्णम्, समृद्धं प्रमुदितं चायोध्या? कच्चित् शतशः प्रासादैः सुसंवृत्तं, देवायतनशालातडागैः शोभितं, जनसमूहमण्डितं च नगरे अस्ति? कच्चित् प्रमोदितनरनारीसमुच्चयैः, उत्सवसमाजशोभितैः, सुसीमाभिरुप्तं, गोसमृद्धं, हिंसारहितं च नगरं विराजते? कच्चित् तद् रम्यं, अधार्मिकजनमृगवर्जितं, सर्वभीषणमुक्तं, खनिजशोभितं च अस्ति? कच्चित् मम पित्र्यैः रक्षितं, दुष्टजनवर्जितं, समृद्धं तद्देशं, तत्र च जनाः सुखमवसन्ति वा, हे राघव? ये तुभ्यं प्रियाः कृषिगोरक्ष्यजीविनः, कच्चित् ते सम्यगुपास्यन्ते? कृष्युपजीवनेन हि लोके सुखमवाप्यते। कच्चित् तेषां रक्षणपोषणयोः त्वया कदापि प्रमादो न कृतः? धर्मेणैव सर्वे राज्यनिवासिनः रक्षितव्याः। कच्चित् स्त्रीणां सान्त्वनं रक्षणं च त्वया क्रियते? कच्चित् ताः विश्वसनीयाः, तासां रहस्यानि च त्वया न प्रकीर्त्यन्ते? कच्चित् हस्त्यरण्यं सुगुप्तं, गवां च समृद्धिः अस्ति? कच्चित् अश्वगजसंपत्तौ च त्वं तुष्टः? कच्चित् प्रतिदिनं प्रभाते महापथे भूषितो जनसमक्षं दर्शयसि? कच्चित् सर्वेषां कार्याणि त्वदीयानां मन्त्रिणां स्पष्टतया निष्पाद्यन्ते, न च केवलं अर्धकारणैः अपूर्णानि भवन्ति? कच्चित् सर्वे दुर्गाणि वित्तधान्यायुधवारिसंयन्त्राणि, धनुर्वेदविद्भिः शिल्पिभिः सह, सम्यगुपेतानि? कच्चित् आयः प्रचुरः, व्ययः च मितः? कच्चित् कोशः, हे राघव, न कदापि अप्राप्तार्हे दत्तः? कच्चित् व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिसखिभ्यः करणीयः? कच्चित् शुचिः सदाचारवान् पुरुषः, अनन्यदोषः, न चौर्ये आरोपितः, न पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्दितः, न लोभात् दण्डितः? कच्चित् चौरः, युक्तकाले गृह्य, साक्ष्येण दृष्टः, न लोभात् विमुक्तः? कच्चित् त्वदीयाः मन्त्रिणः, सम्यक् शिक्षिताः, तव अर्थं दुःखसुखयोः निःस्पृहाः, पश्यन्ति? येषां मिथ्यादोषेण अश्रूण्यपात्यन्ति, तेषां पुत्रगोरक्ष्यम् अपि नश्यति। कच्चित् वृद्धबालप्रमुखान् श्रेष्ठवैद्यांश्च, दानेन, मनसा, वाचा च, त्वं पालयसि? कच्चित् गुरुपूर्वजान् तपस्विनो देवतान् अतिथीन्, तीर्थानि, सिद्धान्, ब्राह्मणांश्च त्वं सम्मानयसि? कच्चित् अर्थेन धर्मं, धर्मेण च अर्थं पालयसि, न च कामलोभात् तयोः किञ्चिदपि हन्यते? कच्चित् विजयीषु श्रेष्ठ, कालेन विवेच्य, धर्मार्थकामान् सम्यग्विभज्य सेवसे? कच्चित् ब्राह्मणाः, सर्वशास्त्रार्थकुशलाः, नगरजनपदैः सह तव कल्याणं कामयन्ति? कच्चित् नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बं, पण्डितावमानं, आलस्यं, चित्तचपलतां च वर्जयसि? कच्चित् एकाकिना मन्त्रविचारः, अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणा, निश्चयस्य अनुष्ठानविप्रलम्भः, मन्त्ररहस्यस्य अपरिरक्षणं च वर्जयसि? कच्चित् चतुर्दश राजदोषान्, शुभकृत्यानुपालनादीन्, वर्जयसि? कच्चित् त्वं दश, पञ्च, चत्वारः, सप्त, अष्ट, त्रयः गणान्, त्रयीं च विद्याम्, सम्यगवगच्छसि? कच्चित् विषयेषु जितेन्द्रियः षड्गुण्यं, दैवमानुषं, विंशतिविधकर्माणि, मण्डलञ्च जानासि? कच्चित् महाबुद्धे, युक्त्या यानदण्डसंप्रदानयोः, मित्रारिभावयोः, द्विविधे जन्मनि, उचितं सम्मन्यसे? कच्चित् मन्त्रिणा चतुर्भिः त्रिभिर्वा, एकैः सर्वैरथवा पृथगेव, मन्त्रयसे? कच्चित् वेदाध्ययनं, यज्ञाः, विवाहाः, विद्याः च, तव फलवन्तः? कच्चित् तव बुद्धिः, यथा मया उक्ता, दीर्घायुषी, कीर्तिसाधिनी, धर्मार्थकामसाधनी च अस्ति? कच्चित् पित्रा पूर्वैश्च आचरितं मार्गं, शुभधर्मपथप्रदं, त्वं अनुवर्तसे? कच्चित् स्वाद्वन्नं न केवलं एकाकि भुङ्क्ते, अपि तु मित्रैः कामयमानैः सह विभजसे? एवमर्थः राजा, धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, सम्यग्वशं पृथिवीं प्राप्य, कालेन स्वर्गं याति। एवं शततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—“किं मे राज्येन, धर्महीनस्य? अस्माकं चैतद्वै सनातनं धर्मः, यत्र ज्येष्ठे सति कनिष्ठः न राजन् भवति। गच्छ, राघव, मया सह समृद्धामयोध्यां, कुलस्य हितायाभिषिक्तो भव। राजानं मृत्युमानं मन्यन्ते, किन्तु यस्य आचारः धर्मार्थगुणयुक्तः, स मे देवतुल्यः, मानवोऽपि सन्।” इति कथा सम्यगनुवर्णिता।