रामः भरतस्य कुशलं पृच्छन्, तं स्नेहपूर्णं प्रश्रयम् उपदिशति। “भरत, किं तव नगरी ब्राह्मणैः, क्षत्रियैः, वैश्यैः च सदा पूरिता अस्ति, ये स्वधर्मनिष्ठाः, आत्मसंयमिताः, उत्साहयुक्ताः, महात्मभिः सह सहस्रशः परिवृताः सन्ति? किं आयोध्या, विविधविमानैः शोभिता, कुशलवैद्यैः समाकीर्णा, तव रक्षया समृद्धा, सुखमयी अस्ति? किं सा नगरी शतशः भवनैः भूषिता, जनसमूहेन घनत्वेन, देवालयैः, विश्रामगृहैः, तडागैः च शोभिता अस्ति? किं तत्र प्रमुदितपुरुषनार्यः प्रकाशन्ते, उत्सवसमूहैः दीप्यमाना, सुविकसितसीमाभिः, पशुवैः समृद्धा, हिंसारहिताः च सन्ति? किं नगरी धर्मविरुद्धजनैः, वन्यजीवैः च रहिता, सर्वभीषणत्यागेन रम्या, खानिभिः भूषिता अस्ति? किं सा प्रदेशः, पूर्वैः पितृभिः रक्षितः, दुष्टजनरहितः, समृद्धः, तत्र जनाः सुखेन जीवन्ति, हे राघव? किं कृषिवलाः पशुपालकाः च तव प्रियजनाः सम्यक् पालिताः सन्ति? यतः लोके सुखं कृषेण वर्धते। किं तेषां रक्षणं, कल्याणं च तव द्वारा अव neglectं न कृतम्? सर्वे राज्यवासी राजा धर्मेण रक्षितव्याः। किं स्त्रियः तव द्वारा सान्त्विताः, सम्यक् रक्षिताः च सन्ति? किं तासु विश्वासः अस्ति, किं तासां रहस्यं न कथयसि? किं नागवनं सम्यक् रक्षितम्, गोः समृद्धिः च अस्ति? किं अश्वानां च गजानां च राजाश्वगृहस्थितानां तव तुष्टिः अस्ति? किं त्वं प्रतिदिनं अलङ्कृतः, प्रातःकाले महामार्गे जनानां समक्षं दर्शयसि? किं तव कार्यकर्तृणां कार्याणि स्पष्टतया, विश्वासरहितानि, सम्यक् निष्पादितानि वा, अथवा अपूर्णानि, केवलं कारणांशैः कृतानि वा? किं तव दुर्गाणि सर्वसंपद्भिः—धनधान्यायुधजलयन्त्रैः, धनुर्वेदकुशलशिल्पिभिः च—सम्पूर्णानि? किं तव आयः बहुलः, व्ययः च सुलभः? किं तव कोशः, हे राघव, कदापि अयोग्येभ्यः न दत्तः? किं तव व्ययः देवपितृब्राह्मणागत्याय, क्षत्रियाय, मित्राय च कृतः? किं सत्पुरुषः, शुद्धहृदयः, कदापि चौर्यदोषेण, विद्वद्भिः अन्वेषणं विना, लोभेन वा दण्डितः न भवति? किं चौरः, यथाकालं गृहीतः, साक्ष्येण दृष्टः, लोभेन मुक्तः न भवति, हे पुरुषश्रेष्ठ? किं तव सुशिक्षितमन्त्रिणः, समदृष्टयः, तव कार्यं आपद्विपद्भ्यः च रक्षितवन्तः? ये अन्यम् दोषेण अनुचितदण्डं ददति, तेषां पुत्रपशवः तैः कृतान्यायेन अश्रुभिः क्षीयन्ते। किं वृद्धबालश्रेष्ठवैद्याः तव द्वारा दानेन, चिन्तया, वाचा च—त्रिभिः साधनैः—समर्थिताः? किं तव आचार्यवरिष्ठतपस्विदेवातिथिपुण्यतीर्थसिद्धब्राह्मणेषु आदरः अस्ति? किं त्वं धनं धर्माय योजयसि, धर्मं च धनाय, न तयोः, न उभयोः, कामलोभेन हानि करोति? हे विजयस्रेष्ठ, किं त्वं कालानुसारं धर्मार्थकामानां विभागं कृत्वा सर्वेषु सेवां करोति? किं ब्राह्मणाः, सर्वशास्त्रार्थकुशलाः, तव कल्याणं इच्छन्ति, नगरजनपदैः सह, हे महाबुद्धे? किं नास्तिक्यं, मिथ्यावचनं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बं, विद्वदवमानं, आलस्यं, चित्तचपलता च त्यक्तवान्? किं त्वं एकाकी कार्यविचारं न करोति, अशुभज्ञैः मन्त्रिणैः न मन्त्रयसे, निर्णयं कृत्वा न कुरुते, मन्त्ररक्षणं न लुप्तवान्? किं त्वं राजदोषचतुर्दशं—शुभकर्मत्यागं, अवसरानुत्थानं, इत्यादि—त्यक्तवान्? किं त्वं दशपञ्चचतुःसप्ताष्टत्रयसमूहान्, त्रिवर्गज्ञानं च, यथार्थं जानासि? किं त्वं इन्द्रियजयेन षाड्गुण्यनीतिं, दैवमानुषकारणं, कर्तव्यविंशतिप्रकारं, विषयचक्रं च अवगच्छसि? किं त्वं, हे महाबुद्धे, सम्यक् विजयायात्रादण्डद्विजातिसंयोगवैरमित्राणां च अनुमोदनं करोति? किं मन्त्रिणां चतुष्टयं, त्रयम्, सर्वान् वा, पृथक् वा, यथाशास्त्रं मन्त्रयसे? किं तव वेदाध्ययनं, यज्ञः, विवाहः, विद्याग्रहणं च फलदायकम्? किं तव बुद्धिः, हे राघव, मया उक्तानुसारं दीर्घायुषः, कीर्त्यै, धर्मार्थकामाय च उपयुक्ता? किं त्वं पितृपितामहानां आचारं अनुवर्तसे, यः शुभमार्गं प्रदर्शयति? किं त्वं, हे राघव, स्वादु भोजनं एकाकिनं न भुङ्क्ते, मित्रैः इच्छुभिः सह विभजसि? यः राजा न्यायेन प्रजाः पालितवान्, धर्मं स्थापयित्वा, सम्यक् भूमिं लब्ध्वा, अन्ते स्वकाले स्वर्गं याति। एवं शततमः सर्गः श्रीमद् आयोध्याकाण्डे आदिकाव्ये वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। रामस्य वचनानि श्रुत्वा, भरतः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—“मम किं राज्येन, धर्मरहितः सन्? अस्माकं एष सनातनः धर्मः, हे पुरुषश्रेष्ठ: ज्येष्ठः पुत्रः उपस्थितः चेत्, कनिष्ठः राजा न भवति। त्वं, हे राघव, मया सह समृद्धाम् आयोध्यां गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तः भव।