रामः पितरं प्रति स्नेहपूर्वकं पृष्टवान्—"भगवन् पितः, या पुरी वीरैः पूर्वजैः निवासिता सत्यनाम्नी, दृढद्वारा, गजाश्वरथसमाकीर्णा, सा कच्चिद् अधुना अपि समृद्धा अस्ति? कच्चित् सैव ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वधर्मनिष्ठैः, संयतात्मभिः, उत्साहितैः, सहस्रशः कुलीनैः परिवृता सदा रम्या अस्ति? कच्चित् विविधवेश्मभिः शोभिता, कुशलवैद्यसमाकीर्णा, अयोध्या त्वया सुरक्षिताऽस्ति, समृद्धा च प्रमुदिता च? कच्चिद् शतशः गृहेषु शोभिता, जनसमाकीर्णा, देवायतनशालातीर्थैः सरोवरैश्च भूषिता अस्ति? कच्चिद् प्रमुदितनरनारीभिः प्रकाशिताऽस्ति, उत्सवसंघैः दीप्तिमन्ती, सुसीम्ना, पशुसम्पन्ना, हिंसायुक्तवर्जिता च? कच्चित् सा रम्या, अधार्मिकजनमृगवर्जिता, सर्वभीतिपरित्यक्ता, खनिजैः शोभिता अस्ति? कच्चित् पूर्वजैः पालिता सा देशः पापजनवर्जितः, समृद्धः, तत्र च जनाः सुखेन वसन्ति, हे राघव? ये तव प्रियजनाः कृषिगोरक्ष्यजीविनः, कच्चित् ते सम्यगुपास्यन्ते? कृष्युपरि हि लोके सुखं प्रतिष्ठितम्। कच्चित् तेषां रक्षणपोषणयोः त्वया काचन प्रमादः न कृतः? सर्वे हि राज्यनिवासिनः धर्मेण राज्ञा रक्षितव्याः। कच्चित् स्त्रीणां संस्तम्भनं च रक्षणं च क्रियते? कच्चित् ताः विश्वस्सि, तासां रहस्यं न प्रकाशयसि? गजवनं कच्चित् संरक्षितं, गोः पर्याप्तिः अस्ति, अश्वगजसंभारः त्वं तुष्टोऽसि? कच्चित् त्वं प्रतिदिनं अलङ्कृतः, प्रातःकाले महापथं प्राप्य जनान् दर्शयसि, हे राजपुत्र? कच्चित् सर्वमन्त्रिणां कार्याणि स्पष्टतया निष्पाद्यन्ते, संशयवर्जितानि, न च केवलं अर्धकारणेन अवशिष्टानि? कच्चित् सर्वे दुर्गाणि धनेन धान्येन शस्त्रैः जलैः यन्त्रैः धनुर्विद्याविद्भिश्च सम्यगुपेतानि? कच्चित् तव आयः प्रचुरः, व्ययः सन्ततलाघवः? कोषः च न कदापि अपात्रेण व्यय्यते, हे राघव? कच्चित् व्ययः देवपित्र्ब्राह्मणागत्याय, क्षत्रियमित्राणां च कुशलाय प्रयुज्यते? यो धर्मात्मा, निर्दोषः, कच्चित् सः न कदापि चौर्ये आरोप्यते, न च पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्द्यते, न लोभात् दण्ड्यते? चौरः यः यथाकालं गृहीतः, साक्ष्येण दृश्यते, सः कच्चित् न कदापि धनलोभात् विमुक्तः? कच्चित् त्वदीयं हितं, हे राघव, विपत्तौ संपत्तौ च, सुशिक्षितैः न्यायप्रियैः मन्त्रिभिः पालयते? येषां च मिथ्याभिशंसनाद् अश्रूणि पतन्ति, तेषां पुत्रपशवः नश्यन्ति, हे राघव। कच्चित् वृद्धबालवैद्यवर्याणां दानेन, चिन्तया, वाचा च, त्रिभिः उपायैः त्वया परिपालनं क्रियते? कच्चित् आचार्यवर्यवरिष्ठतपोदेवतागततीर्थसिद्धब्राह्मणानां पूजनं त्वया क्रियते? कच्चित् त्वं अर्थेन धर्मं, धर्मेण च अर्थं बिभर्षि, न च तयोः वा उभयोः वा कामलोभात् हिंसां करोति? कच्चित् विजिगीषोः श्रेष्ठ, कालज्ञः सन्, धर्मार्थकामान् कालानुसारं सेवसे? कच्चित् ब्राह्मणाः सर्वशास्त्रार्थकुशलाः, नागरजनपदैः सह, तव कल्याणं इच्छन्ति, हे महाबुद्धे? कच्चित् नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, विलम्बं, पण्डितावमानं, आलस्यं, चित्तचपलतां च परित्यजसि? कच्चित् एकाकिना कार्यविचारं, दुर्भगैः सह मन्त्रणा, कृत्यस्य अनुष्ठानवञ्चनं, रहस्यरक्षा च न कृतम् इति परिहृत्य स्थितवान्? कच्चित् चतुर्दश राजदोषान्—शुभकर्मविमुखत्वादीन्—परित्यजसि? कच्चित् दश, पञ्च, चत्वारि, सप्त, अष्ट, त्रयश्च वर्गान्, तथा त्रिविधं विद्याम् अवगच्छसि? इन्द्रियजयेन षड्गुणं, दैवमानुषं, विंशतिविधं कर्म, विषयचक्रं च जानासि? कच्चित् सम्यगनुज्ञातवान् सेनायात्रां, दण्डं, द्विविधं जन्म, सन्धिविग्रहौ च? कच्चित् मन्त्रिणा यथाविधि, चतुरः त्रयः वा, सर्वे वा पृथक् वा, मन्त्रं संप्रधार्यते? कच्चित् वेदाध्ययनं, यजनं, विवाहः, विद्याधिगमश्च सफलः? कच्चित् तव बुद्धिः मया निर्दिष्टा, दीर्घायुषी, यशस्विनी, धर्मार्थकामोपयोगिनी? कच्चित् पितुः पूर्वजानां च आचरणं, यत् शुभमार्गप्रदं, त्वया अनुसृतम्? कच्चित् त्वं, हे राघव, स्वाद्वन्नं एकाकिना न भुङ्क्षे, मित्रैः सह विभजसि? यः तु राजा प्राज्ञः, धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, राज्यं सम्यगधिगम्य, अन्ते स्वर्गं याति। एवं शततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे आदिकाव्ये वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। एवमुक्ते रामेण, भरतः प्रत्युवाच—"किं मे राज्येन, धर्मविहीनस्य?" अस्माकं हि एष सनातनः धर्मः, यत्र ज्येष्ठः पुत्रः सन्, कनिष्ठः राजा न भवति, हे नरश्रेष्ठ।