श्रीरामः भरतं सौमित्रिम् उपवेश्य स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ। ‘‘हे भरत, त्वया किं शूरं धीरं बुद्धिमन्तं स्थिरं शुद्धं कुलीनं भक्तं समर्थं च सेनापतिं नियुक्तं? प्रमुखा ये तव सेनायाः, ते किं बलवन्तः युद्धविशारदाः संकटेषु प्रतिपन्नाः, यथोचितं संमानिताः पूजिताश्च? भृत्यानां भोज्यं वेतनं च त्वया काले सम्यक् प्रदत्तं, न च कदाचन विलम्बः कृतः? यतः भोज्यवेतनयोः विलम्बे सति सैनिकाः कोपं यान्ति भ्रष्टाश्च भवन्ति; एष राज्यस्य महद् अनिष्टं स्मृतम्। कुलपुत्राः सर्वे, विशेषतः प्रमुखाः, किं त्वयि सम्यक् निष्ठिताः, स्वप्राणान् अपि समर्पयितुं सिद्धाः? देशीयः पण्डितः दक्षः बुद्धिमान् वाक्पटुश्च दूतः त्वया नियुक्तः? त्वं किम् अज्ञातैः त्रिभिः त्रिभिः गुप्तचरैः, स्वपक्षे दश, विपक्षे पञ्च, तेषां पदानां विज्ञानं करोति? त्वं सदा दुष्टबुद्धीन् परिहृत्य, शत्रुवृत्तान् दूरं कृत्वा, दुर्बलानपि न कदापि अवज्ञायसि, हे रिपुघातिन्? किं त्वं लौकिकब्राह्मणैः सह संगं न करोति? एते हि बालिशाः स्वयम् आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते, केवलं व्यर्थेषु कुशलाः। धर्मशास्त्रेषु सुलभेषु सति, अल्पतर्कं लब्ध्वा, मूढाः ते व्यर्थं वदन्ति, स्वयम् आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते। पितरं प्रति पप्रच्छ – ‘‘सा पुरी या सत्येति प्रसिद्धा, या वीरैः पितृपैतामहैः पूरिता, दृढद्वाराः गजाश्वरथसमाकीर्णा, सा किं समृद्धा अस्ति? सा पुरी ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वधर्मनिष्ठैः संयता, उत्साहयुक्तैः सहस्रशः कुलीनैः परिवृता, सदा किं समृद्धा अस्ति? सा पुरी आयोध्या नानाविधानि प्रासादैः शोभिता, विशारदैः वैद्यमैः समाकीर्णा, त्वया रक्षिताऽस्ति? शतानि शतानि गृहाणि या समृद्धानि, देवायतनविश्रान्तिवापीभिः शोभिता, सा किं पुरः अस्ति? हृष्टपुरुषस्त्रीसमाकीर्णा, उत्सवसंभृतप्रकाशा, सुवृष्टिकान्तारा, पशुधनसमृद्धा, हिंसाशून्या वा सा अस्ति? सा पुरी धर्महीनजनपशुविनिर्मुक्ता, सर्वभीतिभिः परित्यक्ता, खनिजसमृद्धा, रम्या किल? या देशः पितृपैतामहैः रक्षिता, दुष्टजनरहितः, सः किं समृद्धः, तत्र जनाः सुखेन वसन्ति वा, हे राघव? कृषिगोरक्ष्यजीविनः ये तव प्रियजनाः, ते च सम्यक् पालयितव्याः; कृषे हि लोके सुखं वर्धते। तेषां रक्षणं कल्याणं च त्वया अविहितं न कदापि; राज्यवासिनः धर्मेण नृपतेः रक्षितव्याः। स्त्रियः किं त्वया सान्त्विताः, सम्यक् रक्ष्यन्ते च? त्वं तासां विश्वासं करोति, न च गोपनीयानि भाषसे? हस्त्यरण्यं किं सम्यक् रक्षितं, गवां च समृद्धिः अस्ति? अश्वहस्तिसम्पत्तौ त्वं तुष्टः किल? त्वं किम् उत्तिष्ठन् प्रत्यूषे, भूषितः, महापथं जनान् दर्शयसि? सर्वेषां कर्मणां प्रकाशः, संदेहशून्यः, तव अमात्यैः क्रियते, उत सर्वं अपूर्णं, केचित् कारणानि एव ज्ञायन्ते? सर्वदुर्गाणि किं सम्पूर्णधनधान्यायुधजलयन्त्रकार्मुकविशारदैः समन्वितानि? आयः समृद्धः, व्ययः मितः, कोषः च त्वया अनर्हेभ्यः न दत्तः किल? व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिसैन्यमित्रेषु निबद्धः वा? सद्भावयुक्तः शुद्धान्तःपुरुषः, न कदापि स्तेनेन आरोपितः, न च पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्दितः, न लोभेन दण्डितः, सदा निर्दोषः अस्ति वा? दुष्कृतं कृत्वा गृहीतः, सम्यक् पृष्टः, साक्ष्येण दृष्टः चोरः, किं त्वया न धनलोभेन विमुक्तः, हे नरशार्दूल? कष्टे सुखे वा, तव सुबुद्धयः निःस्पृहाः मन्त्रिणः तव कार्याणि पश्यन्ति वा? मिथ्यादण्डेन येन रुदन्ति, तेषां अश्रूणि पुत्रपशून् विनाशयन्ति, हे राघव। वृद्धान् बालान् श्रेष्ठवैद्यान् च दानेन चिन्तया वाचा च त्रिषु उपायेषु त्वं पालयसि वा? आचार्यवर्यवृद्धतपस्विदेवातिथिक्षेत्रसिद्धब्राह्मणान् त्वं पूजयसि वा? धर्मेण वित्तं, वित्तेन च धर्मं त्वं पालयसि, न च कामलोभात् तयोः अथवा उभयोः नाशं करोति? विजिगीषोः श्रेष्ठ, कालं ज्ञात्वा अर्थधर्मकामान् यथाकालं सेवसे वा? ब्राह्मणाः सर्वशास्त्रार्थकुशलाः, नगरजनपदैः सह, तव कल्याणं इच्छन्ति वा, हे महाबुद्धे? नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, प्रcrastinationं, पण्डितावज्ञां, आलस्यं, चित्तचपलता च त्वं परिहरसि वा? एकाकिना कार्याणि न चिन्तयसि, अनभिज्ञैः सह न मन्त्रयसे, निर्णीत्य कार्यं न त्यजसि, मन्त्ररहस्यं च रक्षसि वा? राजदोषान् चतुर्दश त्वं परिहरसि वा – शुभकर्मत्यागं, अवसरानुत्थानं, इत्यादीन्? दश, पञ्च, चत्वारः, सप्त, अष्ट, त्रयः समूहाः, त्रयो वेदाङ्गानि, त्वं सम्यक् वेत्सि वा, हे राघव? इन्द्रियजयः कृत्वा, षाड्गुण्यं, दैवमानुषं, विंशति कर्माणि, मण्डलं च त्वं जानासि वा?’’ एवं श्रीरामः धर्मयुक्तया, सौहार्दपूर्णया च वाचा भरतं पप्रच्छ, तस्य राज्यपालनस्य सर्वाङ्गसुस्थितिं धर्मार्थकामसमन्वितां च विचिन्त्य।