रामः भरतं प्रीत्या समुपवेश्य धर्मज्ञः स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ— "भरत! किं त्वया सहस्रशः मूर्खेभ्योऽपि एकः प्राज्ञः पुरुषः वरः इति मन्यसे? यः हि विपत्तिकाले बुद्धिमान् पुरुषः महान् उपकारः कर्तुं शक्नोति। नृपस्य यद्यपि सहस्रशः, अयुतशः वा मूर्खाः उपस्थिता भवन्ति, तेषु कोऽपि न विश्रान्तिः, न चाप्याश्रयः। किन्तु एकः एव मंत्री यः बुद्धिमान्, शूरः, कुशलः, विवेकी च, स राजा वा राज्यं वा महतीं समृद्धिं प्रापयितुं समर्थः भवति। किं ते मुख्याः सेवकाः प्रधानकार्येषु नियुक्ताः? मध्यमशक्तयः मध्यमेषु, न्यूनतराः च लघुषु कार्येषु स्थापिताः? किं त्वया अमर्षणीयाः, शुद्धाः, पितामहपितृपरम्परागताः, श्रेष्ठः श्रेष्ठेषु कार्येषु मन्त्रिणः नियुक्ताः? हे कैकेयीपुत्र, किं ते मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति, उत तव राज्यं कठोरदण्डेन पीडितजनसमाकुलं च अस्ति? किं त्वया पुरोहितैः, न स्त्रीभिः, न च दुष्टदानपरिग्राहिभिः अवमान्यसे? यः च मन्त्रकुशलः, वैद्यः च सेवकदूषणपरः, शूरः च राज्यलोलुपः, स यदि न दण्ड्यते, तस्य वध एव युक्तः। किं त्वया सेनापतित्वे स नियुक्तः येन धीरः, शूरः, बुद्धिमान्, स्थिरः, शुचिः, कुलीनः, भक्तः, समर्थः च? किं ते मुख्याः सेनानीनः बलवन्तः, युद्धविशारदाः, संकटेषु प्रमाणीकृताः, यथोचितं पूजिताः च? किं त्वया सैन्यस्य भोजनवेतनयोः समये सम्यक् प्रदत्तिः क्रियते? यतः यदि तत्र विलम्बः स्यात्, सैनिकाः कोपवन्तः दूषिताश्च भवन्ति, स च नृपतेः महद् अनर्थकारणं भवति। किं सर्वे कुलपुत्राः, विशेषतः मुख्याः, त्वयि निष्ठावन्तः, प्राणैरपि तव कार्ये समर्पितचित्ताः? किं त्वया ग्राम्यः, विद्वान्, कुशलः, बुद्धिमान्, वाग्मी च दूतः नियुक्तः, यः यथोक्तं भाषते, हे बुध्दिमन् भरत? किं त्वया स्वपक्षे दश, शत्रुपक्षे पञ्च, त्रिभिः त्रिभिः गूढचरेण अज्ञातैः गूढस्थानानि ज्ञायन्ते? किं त्वया दुष्टान्, प्रतिकूलान्, दुर्बलान् च सदा परिह्रियन्ते, न च त्वया कदापि तेषां तिरस्कारः कृतः? वत्स! किं त्वं लौकिकैः ब्राह्मणैः सह संगमं न करोति? ये हि बालिशाः, आत्मानं पण्डितान् मन्यन्ते, ते केवलं व्यर्थेषु कुशलाः। धर्मशास्त्रेषु सति, अल्पतर्कशास्त्रग्रहणात्, ते मूर्खाः व्यर्थं भाषन्ते, स्वयमेव पण्डितत्वं मन्यन्ते। पितरं प्रति सः अपृच्छत्— "किं सा पुरी, या वीरैः पितृपैतामहैः पूर्वं निवासिता, 'सत्य' नाम्नी, सुदृढद्वारा, गजाश्वरथसंकुला, अद्यापि समृद्धा अस्ति? किं सा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः, स्वधर्मनिष्ठैः, आत्मसंयमवद्भिः, उत्साहसम्पन्नैः, सहस्रशः कुलीनैः परिवृता, सततम् आसीनाऽस्ति? किं सा नानारूपविमानशोभिता, चिकित्सकसमाकुला, अयोध्या तव रक्षितया समृद्धा, प्रमुदिता च अस्ति? किं सा शतशः भवनैः शोभिता, जनाकीर्णा, देवायतनातिथिशालापोखरिणीभिः विभूषिता? किं सा प्रमुदितजनस्त्रीपुरुषप्रभा, उत्सवसंग्रहशोभिता, सुसीम्ना, पशुधनसमृद्धा, हिंसारहिताऽस्ति? किं सा रम्या, अधार्मिकजनमृगवर्जिता, सर्वभीत्यागता, खनिजैः विभूषिता अस्ति? किं स देशः, येन पितृपैतामहैः रक्षितः, दुष्टजनरहितः, समृद्धः, तत्र जनाः सुखेन वसन्ति, हे राघव? किं कृषिगोरक्ष्यजीविनः सर्वे तव प्रिया, सम्यक् पालयन्ति? यतः लोके सुखं कृष्युपजीविभ्यः एव वर्धते। किं तेषां रक्षणं, परिपालनं च त्वया सम्यक् कृतम्? सर्वे राज्यनिवासिनः धर्मेण नरेन्द्रेण रक्षितव्याः। किं स्त्रीणां संस्त्यानं, रक्षणं च त्वया कृतम्? किं ताः विश्वसनीयाः, तासां रहस्यं न प्रकाश्यते? किं नागवनं सम्यक् रक्षितं, गवां च समृद्धिः अस्ति? अश्वहस्त्यादीनां राजकीयानां तव तुष्टिः अस्ति? किं त्वं प्रतिदिनं अलङ्कृतः, प्रातःकाले महापथे जनानां दर्शनाय निष्क्रान्तः? किं सर्वेषां कार्याणां प्रकाशः, संदेहरहितः, न च सर्वे कार्याणि अपूर्णानि, केवलं अंशतः कारणानि प्रदत्तानि? किं सर्वे दुर्गाणि सम्पूर्णरत्नधान्यशस्त्रजलयन्त्रशिल्पिभिः सुसम्पन्नानि? किं तव आयः अधिकः, व्ययः न्यूनः? किं कोशः, हे राघव, अयुक्तेभ्यः न प्रदीयते? किं व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिवीरमित्रेषु विनियुक्तः? किं स धर्मात्मा, शुद्धचित्तः, न कदापि चौर्ये आरोपितः, न च पण्डितैः अनन्वेषणात् निन्दितः, न च लोभात् दण्डितः, निर्दोषः एव अस्ति? किं चौरः, समये गृहीतः, साक्षिभिः दृष्टः, न कदापि लोभात् विमुक्तः, हे नरश्रेष्ठ? हे राघव, किं त्वदीयानां हितेषु, आपद्विपत्तिषु वा, सुशिक्षिताः, समदर्शिनः मन्त्रिणः तव कार्याणि पश्यन्ति? येषां च मिथ्यादण्डेन कृता बाष्पाः, तेषां पुत्रपशून् नाशयन्ति, हे राघव! किं त्वया वृद्धबालश्रेष्ठवैद्याः दानेन, चिन्तया, वाचा च त्रिविधेन पालयन्ते? किं त्वं आचार्यान्, वृद्धान्, तपस्विनः, देवतान्, अतिथीन्, पुण्यस्थानानि, सिद्धान्, ब्राह्मणांश्च सदा सत्करोषि?" एवं रामः धर्मयुक्तया, स्निग्धया च वाचा भरतं पप्रच्छ, यथाशास्त्रं राजधर्मान् अनुस्मारयन्।