रामः भरतं सौमित्रिं च समीक्ष्य स्निग्धया वाचा पप्रच्छ। “भरत, कच्चित् त्वया कृतानि कर्माणि, यानि च कृतपूर्वाणि, तव धर्मिष्ठैः प्रजाजनैः विज्ञायत इति? राजा हि यथाऽज्ञातं कार्यं न कर्तव्यम्। कच्चित् त्वं स्वयम् युक्त्या अनुमानतः, मन्त्रिभिः वा, तव वा मन्त्रिभिः अघोषितं मन्त्रं वेत्ति? एकः पण्डितः सहस्रं मूर्खान् अपि तव प्रियः किल? विपत्तिकाले हि पण्डितः महद् अर्थं साधयति। सहस्रशः, दशसहस्रशः अपि मूर्खेषु आश्रितः राजा तेषु कोऽपि नास्ति परायणः। एकः एव बुद्धिमान् शूरः कुशलः विवेकी च मन्त्रिणां मध्ये राज्ञः वा राष्ट्रस्य वा महद् श्रेयः साधयेत्। कच्चित् तव प्रधानाः सेवकाः महत्यर्थे नियुक्ताः, मध्यमाः मध्यमे कर्मणि, अधमाः च नीचेषु कर्मसु? कच्चित् त्वया मन्त्रिणः अनिन्दिताः शुद्धाः पित्र्यपैतामह्याः श्रेष्ठाः च, उत्तमेषु उत्तमाः, महत्यर्थे नियुक्ताः? कैकेयीपुत्र, कच्चित् तव मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति, न वा राज्यं तव दण्डेन प्रजाभिः क्लिष्टं? कच्चित् त्वं न याजकैः पतितवत्, न स्त्रीभिः कठोरदानप्रियः इति निन्द्यसे? योऽन्येषां रहस्यविज्ञः, वैद्यः सेवकदूषकः, शूरः च राज्यलोभी, स चेद् न दण्ड्यः, तस्य वधः उचितः। कच्चित् त्वं सेनापतिं वीरं धीरं बुद्धिमन्तं स्थिरं शुद्धं कुलीनं भक्तं समर्थं च नियोजयसि? कच्चित् तव प्रधानायुध्याश्च बलवन्तः युद्धकुशलाः संकटे प्रमाणीकृताः, यथोचितं पूजिताः? कच्चित् तव सैन्याय भोज्यं वेतनं च काले सम्यक् दीयते, न विलम्बेन? भोज्यवेतनयोः विलम्बे सैनिकाः कोपयन्ति, विक्रियन्ते, तत् राज्ञः महद् अनर्थकारणम्। कच्चित् सर्वे कुलपुत्राः, प्रधानाः च, तव भक्ताः, सर्वात्मना प्राणान् दातुं सिद्धाः? कच्चित् ग्राम्यः पण्डितः कुशलः बुद्धिमान् वक्ता च तव दूतः नियुक्तः, यः यथादेशं भाषते, हे बुध्दिमन् भरत? कच्चित् त्वं त्रयाणि त्रयाणि गुप्तचरेण अविज्ञातेन, स्वपक्षे दश, परपक्षे पञ्च, स्थानानि जानासि? कच्चित् त्वं सदा द्वेष्टृजनं परित्यजसि, दुष्टान् दूरं करोति, दुर्बलान् न अवज्ञायसि, हे रिपुंसूदन? कच्चित् त्वं लौकिकैः ब्राह्मणैः न सह वर्तसे? ते हि बालिशाः, आत्मानं पण्डितमति मन्यन्ते, परन्तु व्यर्थेषु कुशलाः। धर्मशास्त्रेषु सति, अल्पयुक्तिविदः ते मूढाः व्यर्थं वदन्ति, आत्मानं पण्डितमति मन्यन्ते। पितरं प्रति, कच्चित् सा पुरी या वीरैः पितृपैतामहैः पूजिता, सत्यनाम्नी, दृढद्वारयुक्ता, गजाश्वरथसंकुला, तव समीपे समृद्धा अस्ति? कच्चित् सा पुरी सदा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वधर्मनिष्ठैः दमयुक्तैः उत्साहयुक्तैः, सहस्रशः कुलीनैः परिवृता अस्ति? कच्चित् सा विविधवेश्मशोभिता, वैद्यसमाकीर्णा, अयोध्या त्वया सम्यक् रक्षिता, समृद्धा प्रमुदिता च अस्ति? कच्चित् सा शतशः प्रासादैः समृद्धा, जनसमाकीर्णा, देवायतनशालातडागैः शोभिता? कच्चित् सा पुरी प्रमोदितपुरुषस्त्रीसमाकीर्णा, उत्सवसमाजशोभिता, सुसीम्ना, गोसमृद्धा, हिंसारहिता च अस्ति? कच्चित् सा रम्या, अधार्मिकजनरहिता, मृगवर्जिता, निर्भया, खानिशोभिता च अस्ति? कच्चित् सा देशः, यः पितृभिः रक्षितः, दुष्टजनरहितः, समृद्धः, तत्र जनाः सुखेन वसन्ति, हे राघव? कच्चित् तव प्रियजनाः, कृषिगोरक्ष्यजीविनः, सम्यक् पालयन्ते? कृष्युपजीविनाम् एव लोके सुखं वर्धते। कच्चित् तेषां रक्षणं पोषणं च त्वया अनवहितेन न कृतम्? सर्वे जनपदवासिनः धर्मेण राज्ञा रक्षितव्याः। कच्चित् स्त्रीणां सान्त्वनं रक्षणं च त्वया कृतम्? कच्चित् त्वं तासु विश्वासं करोति, तासां रहस्यं न प्रकाशयसि? कच्चित् नागवनं सम्यक् रक्षितम्, गोः समृद्धिः च अस्ति? कच्चित् अश्वगजसंपत्तौ तृप्तः असि? कच्चित् त्वं प्रतिदिनं प्रातःकाले, भूषणभूषितः, महापथं जनसमक्षं दर्शयसि, हे नरश्रेष्ठ? कच्चित् तव कार्याणि सर्वाणि स्पष्टं कुर्वन्ति, न सन्देहेन, न च अवशिष्टानि, न केवलं कारणभागमात्रेण त्यक्तानि? कच्चित् तव दुर्गाणि सर्वसंपन्नानि, वित्तधान्यायुधजलयन्त्रशिल्पिभिः धनुर्विद्याभिः च युक्तानि? कच्चित् तव आयः प्रचुरः, व्ययः सानुकूलः, कोशः च न कदापि अयोग्येभ्यः दीयते, हे राघव? कच्चित् तव व्ययः देवपितृब्राह्मणातिथिसेनामित्रेषु नियोज्यते? कच्चित् स धर्मात्मा, शुद्धहृदयः, न कदापि स्तेये आरोप्यते, न पण्डितैः अन्वेषणं विना निन्द्यते, न लोभेन दण्ड्यते, सदा निर्दोषः? कच्चित् चौरः समये गृहीतः साक्षिभिः दृष्टः, न लोभेन मुक्तः, हे पुरुषर्षभ? हे राघव, आपत्तौ वा समृद्धौ वा, तव सुशिक्षिताः मन्त्रीणः निःस्पृहाः तव हितं पश्यन्ति? येषां तु मिथ्यादण्डेन अश्रूणि पतन्ति, तेषां पुत्रपशवः नश्यन्ति, हे राघव, तेषां कृते दण्डलुब्धेन। एवं रामः भरतं धर्मयुक्तया, हितैषिणा, स्निग्धया च वाचा पप्रच्छ—यथा स धर्मेण राज्यं पालयेत्, प्रजासु च सदा हितं पश्येत्।