रामः स्वस्य भ्रातरं भरतं ददर्श, यं चिन्हितुम् अपि कठिनम् आसीत्—वल्कलाजिनधारिणं, जटिलं, अञ्जलिपुटं, भूमौ पतितं, युगान्ते सूर्यं इव शोकविह्वलम्। रामः, कष्टेन तं भ्रातरं भरतं विवर्णमुखं कृशाङ्गं च विज्ञाय, बाहुभ्यां समालिङ्ग्य धारयामास। ततः रघुवंशसम्भवः रामः तस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, समालिङ्ग्य, गोदरे स्थापयित्वा, स्नेहेन पृष्टवान्— "क्व तव पिता, प्रिय भरत, यः त्वं वनं प्राप्तः? यावत् स जीवति, तावत् त्वया अत्र आगन्तव्यम् न आसीत्। अहो, इतः चिरात् अहं भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि; अस्य रूपं अत्र वने अपरिचितम्—किमर्थं त्वं प्रियः अत्र आगतः? किं राजा जीवति, प्रिय, यः त्वं अत्र आगतः? अथवा शोकसन्तप्तः स राजा सहसा अस्माल्लोकात् गतः किम्?" "मृदु भरत, किं ते बाल्ये स्थिरं राज्यं नष्टम्? किं सत्यव्रतम् पितरं त्वं सेवसे? किं सत्यप्रतिज्ञः राजा दशरथः कुशलः, यः राजसूयमेधादीन् यज्ञान् अकुरुत्, धर्मनिष्ठः च? किं विद्वान् नित्यधर्मिष्ठः ब्राह्मणः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रसिद्धः गुरुस्तव सम्यक् पूज्यते, प्रिय?" "प्रिय, किं कौसल्या कुशला, सुमित्रा च पुत्रमाता, सा च महिषी कैकेयी अपि सुखिनी? किं तव कुलपुरोहितः शीलसम्पन्नः, विद्वान्, अमत्सरी, निष्पक्षः च त्वया पूज्यते? किं त्वं अग्नीन् सम्यक् पश्यसि, कर्मसु कुशलः, बुद्धिमान्, सम्यगाचरन्, यथाकालं हव्यान्नैवेद्यादीनि समर्पयसि?" "प्रिय, किं त्वं देवान्, पितरं, मातरं, आचार्यं, वृद्धान्, वैद्यं, ब्राह्मणांश्च यथोचितं पूजयसि? किं त्वं शस्त्रविद्यायाम्, नीतिशास्त्रे, अर्थशास्त्रे च निपुणं पुरुषं गुरुं मन्यसे? किं त्वम् आत्मवत् वीरान्, विद्वांसः, दमसम्पन्नान्, कुलीनान्, विवेकिनः, सूक्ष्मदर्शिनः च मन्त्रिणः नियुक्तवान्?" "यतः, राघव, मन्त्ररक्षा विजयस्य मूलम्—यदा मन्त्रिणः मन्त्रकुशलाः शास्त्रविदः स्युः। किं त्वं निद्रायाः वशं न आगच्छसि? किं यथाकालं उत्तिष्ठसि? किं रात्रेः उत्तरभागेऽपि कार्याणां सूक्ष्मं विचारयसि? किं त्वं नैकाकिना, न च बहुभिः सह मन्त्रं करोति? किं मन्त्रग्रहणानन्तरं तव योजना राष्ट्रे न प्रसृता?" "किं राघव, अल्पेन प्रयत्नेन महद् फलम् अवाप्य शीघ्रं तद् आरभसे, विलम्बं विना? किं सर्वाणि तव कृतानि वा कृत्यं वा धर्मिष्ठैः प्रजाभिः ज्ञातानि? न हि राजा अज्ञातकर्म कर्तुं युक्तः। किं त्वं, प्रिय, अनुमानेन, हेतुभिः, मन्त्रिभिः वा, यत् त्वया न उक्तं, न मन्त्रिभिः उक्तं, तादृशं मन्त्रं पश्यसि?" "किं त्वं सहस्रं मूर्खान् न इच्छसि, किन्तु एकं पण्डितं? हि, विपत्तौ पण्डितः महद् उपकारं कर्तुं शक्नोति। अपि च, राजा सहस्रैः, दशसहस्रैः वा मूर्खैः आश्रितः सन्, तेषु न कोऽपि सहायः। एकः च मन्त्रिणः बुद्धिमान्, वीर्यवान्, कुशलः, विवेकी च, राज्ञः वा राष्ट्रस्य वा महत् श्रेयः करोतु।" "किं तव प्रधानाः सेवकाः प्रधानकार्येषु, मध्यमाः मध्यमेषु, अधमाः च लघुषु कार्येषु नियोजिताः? किं त्वं मन्त्रिणः निर्दोषान्, शुद्धान्, पितामहपितृप्राप्तान्, उत्तमान् उत्तमे कार्ये नियुक्तवान्?" "हे कैकेयीपुत्र, किं तव मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति, अथवा तव राज्यं दण्डदुर्वृत्त्या, प्रजाव्यथया च, विक्षिप्तम्? किं त्वं न पुरोहितैः पतितवत्, न स्त्रीभिः कठिनदानग्रहणेन तिरस्कृतः?" "यः चौर्ये निपुणः, वैद्यः सेवकदूषणे रतः, वीर्यवान्, बललोभेन च, यः न दण्ड्यते, स हन्तव्य एव। किं त्वं सेनायाः अध्यक्षं धीरम्, वीरम्, बुद्धिमन्तम्, स्थिरम्, शुद्धम्, कुलीनम्, भक्तम्, समर्थम् अपि नियुक्तवान्?" "किं तव प्रधानबलिनः युद्धकुशलाः, संकटेषु प्रमाणिताः, सम्यक् पूजिताः, मानिताश्च? किं त्वं स्वसैनिकेभ्यः यथाकालं अन्नं वेतनं च ददासि, विलम्बं विना, यथोचितम्? यदि अन्नवेतनयोः विलम्बः स्यात्, तर्हि सैनिकाः क्रुद्धाः भ्रष्टाश्च भवन्ति—एषा राज्ञः महती व्यसनम्।" "किं सर्वे कुलपुत्राः, विशेषतः प्रधानाः, तव भक्ताः? किं ते स्वजीवनं तव हेतोः सम्पूर्णेन मनसा दातुं सिद्धाः? किं त्वं ग्राम्यं विद्वांसं, कुशलम्, बुद्धिमन्तम्, वाक्पटुं दूतं नियुक्तवान्, यः यथोक्तं भाषते, हे बुद्धिमन् भरत?" "किं त्वं अष्टादश स्थानानि—दश स्वपक्षे, पञ्च रिपुपक्षे—त्रिभिः त्रिभिः गूढैः, परस्परमज्ञातैः च, विज्ञायसि? किं त्वं नित्यं दुष्टान् वर्जयसि, विपरीतान् दूरं स्थापयसि, दुर्बलान् न अवज्ञासि, हे रिपुघ्न?" "वत्स, किं त्वं लौकिकब्राह्मणैः सह सङ्गं न करोति? एते हि बालिशाः, स्वयम् आत्मानं पण्डितान् मन्यन्ते, किन्तु निष्फलविषयेषु एव कुशलाः। धर्मशास्त्रेषु उपलब्धेषु अपि, अल्पतर्कविद्यया, मूर्खाः ते, व्यर्थं वदन्ति, स्वयम् पण्डितत्वेन गर्विताः।" एवं रामः, भ्रातरं भरतं स्नेहेन आलिङ्ग्य, तस्य कुशलमुपस्थित्य, राज्यधर्मस्य च विविधानि रहस्यानि पृष्टवान्।