भरतः दुःखितः, स्वस्य कारणेन रामः सुखानुगतः इदानीं दुःखमुपगतः इति चिन्तयन्, निजं निष्ठुरं जीवितं लोकैः निन्दितम् इत्युपालभ्य स्वमात्मानम् शापयामास। तं एवं विलपन्तं, पद्मनिभं मुखं स्वेदेन सिक्तम्, अश्रुभिः विलीनं भरतं रामस्य चरणयोः पतितं दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः अपि रुदन् रामस्य पादयोः प्रणम्य तिष्ठति। तौ भ्रातरौ दुःखसन्तप्तौ रामः स्नेहपूर्णेन हृदयेन आलिङ्ग्य अश्रूणि अपोहत्। ततः सुमन्त्रः गुहः च सह राजपुत्रैः वनमध्ये समागताः, सूर्यचन्द्राविव शुक्रग्रहगुरुभ्यां सहाकाशे यथा, तथा वनं तैः शोभितम्। तान् राजान्, गजपतिसमान्, वनमध्ये समवेतान् दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि हर्षं त्यक्त्वा अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायुोध्याकाण्डस्य नवत्युत्तरसर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। रामः वनमध्ये भरतं दृष्टवान्, यः जटाजूटबस्त्रधारी, पद्मनिभं कराभ्यां संनतं भूमौ पतितं, युगान्ते सूर्यस्येव रूपं धारणं कृतवान्। तं कठिनेन भरतं स्वं भ्रातरं परिचितं, कृशाङ्गं श्वेतवर्णं च, रामः बाहुना गृहीत्वा आलिङ्ग्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, गोदाम् उपवेश्य स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ। रामः सस्नेहम् अपृच्छत्—"क्व तव पिता, प्रिय भरत? यदि स जीवति, तव वनागमनं न युक्तम्। अहो, दीर्घकालानन्तरं तव आगमनं दृष्ट्वा, तव रूपं वनमध्ये अपरिचितम्—किं कारणं तव आगमनस्य? किम् राजा जीवति, प्रिय भरत? अथवा शोकसन्तप्तः राजा सहसा लोकात् गतः?" "सौम्य, किं तव राज्यं, बालस्य दीर्घकालिकं उत्तराधिकारं, नष्टम्? प्रिय भरत, किं त्वं सत्यव्रतं पितरं सेवसि? किं सत्यनिष्ठः राजा दशरथः, यः राजसूयाश्वमेधयज्ञौ कृतवान् धर्मनिष्ठः, कुशलः? किं विद्वान् धर्मनित्यः ब्राह्मणः, इक्ष्वाकुवंशस्य आचार्यः, यथोचितं पूजितः?" "प्रिय भरत, किं कौसल्या कुशला, सुमित्रा पुत्रमाता, तथा कैकेयी रानी अपि सन्तुष्टा? किं तव कुलगुरुः शीलसम्पन्नः, विद्वान्, निःस्पृहः, निष्पक्षः, तव द्वारा पूजितः? किं त्वं यज्ञाग्निषु सावधानः, विधिपूर्वकः, यज्ञविधिं जानाति, बुद्धिमान्, धर्मनिष्ठः, यथासमयं हविषां समर्पणं सुनिश्चितवान्?" "प्रिय भरत, किं त्वं देवतान्, पितरं, मातरं, गुरून्, वृद्धान्, वैद्यं, ब्राह्मणान् च यथोचितं सम्मानयसि? किं त्वं शस्त्रविद्यायां निपुणं, राजनीतिशास्त्रज्ञं, अर्थशास्त्रविचक्षणं, उपाध्यायं गुरुत्वेन पश्यसि?" "किं त्वं तव मन्त्रिणः स्वधर्मनिष्ठान्, विद्वांसः, शीलवान्, कुलीनान्, विवेकिनः, तव तुल्यवीर्यं नियुक्तवान्? यतो राज्ञां विजयस्य मूलं मन्त्रः, यः मन्त्रिणः मन्त्रविद्या-शास्त्रज्ञैः रक्षितः।" "किं त्वं निद्रायाः वशं न आगच्छसि? किं त्वं यथासमयं उत्तिष्ठसि? किं त्वं कार्यस्य सूक्ष्मता रात्र्यन्ते अपि चिन्तयसि? किं त्वं एकाकी न मन्त्रयसि, न च बहुभिः सह? किं मन्त्रलेखितं कार्यं राज्ये न प्रसृज्यते?" "किं त्वं, राघव, अल्पप्रयासेन महाफलम् निश्चित्य शीघ्रं कार्यं आरभ्य विलम्बं न करोति? किं तव कार्याणि वा कृतानि वा तव धर्मिष्ठैः प्रजाः ज्ञातानि? यतः राजा अज्ञातं कार्यं न आरभेत्।" "प्रिय भरत, किं त्वं, तर्केण वा अनुमानं वा मन्त्रिणः द्वारा वा, अप्रकटं मन्त्रं विज्ञायसि? किं त्वं सहस्रं मूर्खान् न इच्छसि, किं एकं बुद्धिमन्तं प्रीयसि? यतः बुद्धिमान् आपत्काले महद् उपकारं करोत्।" "यद्यपि राजा सहस्रैः वा दशसहस्रैः मूर्खैः आश्रितः, तेषु न कश्चित् सहायः। एकः बुद्धिमान्, वीरः, कौशलवान्, विवेकी, राजा वा राज्यं वा महद् लाभं करोत्।" "किं तव मुख्यसेवकाः मुख्यकार्येषु, मध्यमाः मध्यमकार्येषु, अधमाः अधमकार्येषु नियुक्ताः? किं त्वं तव मन्त्रिणः निष्कलुषान्, शुद्धान्, पितामहपितृपरम्परागतान्, उत्तमान् मुख्यकार्येषु नियुक्तवान्?" "हे कैकेयीपुत्र, किं तव मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति? किं तव राज्यं दण्डदुष्टेन, दुःखितैः जनैः विक्षिप्तम्? किं त्वं तव पुरोहितैः निन्दितः, पतितपुरुषवत्, वा स्त्रीभिः दुष्टदानेषु आसक्तः?" "यः कूटविद्यायाम् निपुणः, सेवकान् भ्रष्टयितुम् इच्छन् वैद्यः, वीरः, राजसुखलोलुपः, दण्डं न प्राप्तः, तं मारयितुम् अर्हति।" "किं त्वं सेनापतिं धीरं, वीरं, बुद्धिमन्तं, स्थिरं, शुद्धं, कुलीनं, विश्वस्तं, समर्थं नियुक्तवान्? किं तव मुख्यवीराः बलिनः, युद्धकुशलाः, संकटे प्रमाणिताः, तैः यथोचितं सम्मानिताः?" एवं रामः भरतं स्नेहसम्पन्नः, दुःखसन्तप्तं, वनवासे समागतं, विविधैः प्रश्नैः अनुग्राहितवान्।