पूर्वं चन्दनरजसा अभिषिक्तं तनुं यस्य, स एवायं महात्मा किंमिदानीं मलिनेन धूलिना आवृतः इति चिन्तयन् भरतः दुःखेन व्याकुलः अभवत्। मम हेतोः सुखसंस्कृतः रामः इदानीं दुःखमुपागतः, अहो, निन्दितं मम क्रूरं जीवितम्, लोके धिक्कृतमिति सः आत्मनं गर्हयन् अश्रुपूरितलोचनः दुःखेन विलपन् तस्य कमलवदनं स्वेदेन सिक्तं दृष्ट्वा, रामचरणयोः पतितः। शोकाभिभूतः महाबलः भरतः, ‘आर्य’ इति केवलं दुःखार्तः उच्चार्य, अन्यद् वक्तुं न अशकत्। अश्रुभिः कण्ठः बाध्यमानः, श्रीरामं दृष्ट्वा, केवलं ‘आर्य’ इति उच्चारयन्, अन्यत् किमपि वक्तुं न शक्तः। शत्रुघ्नोऽपि अश्रुपूर्णलोचनः रामचरणयोः प्रणम्य, रामेण समालिङ्गितः, तयोः अश्रूणि अपोह्य तौ समाश्वासयत्। ततः सुमन्त्रेण गूहेन च सह, राजपुत्राः वनमध्ये समागच्छन्, यथा नभसि सूर्यचन्द्रमसौ शुक्रबृहस्पती युक्तौ दृश्येते। तान् राजानः महागजेन्द्रसमप्रभान् वनमध्यगतान् दृष्ट्वा, सर्वेऽपि वनवासिनः हर्षं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य नवत्युत्तरनवत्यधिकसर्गः समाप्तः। रामः तदा भरतं दृष्टवान्—दुर्बोधं जटिलं वाल्कलधारिणं, अञ्जलिपुटं भूमौ पतितं, यथा कल्पान्ते सूर्यं दुरवगाह्यं। कथञ्चित् भ्रातरं भरतं पाण्डुरमुखं कृशतनुं च विज्ञाय, रामः बाहुना परिगृह्य, रघुकुलनन्दनः तस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, शयानं स्वाङ्के आरोप्य, स्नेहेन पृष्टवान्। सः उवाच—"क्व ते जनकः, प्रिय, येन त्वं वनमागतः? यावत् सः जीवति, तावत् त्वया अत्र आगन्तव्यम् न आसीत्। अहो, दीर्घकालानन्तरं दूरात् भरतः मया दृष्टः, अस्य वनमध्ये रूपं अपरिचितम्—किं हेतोः त्वं अत्र आगतः, प्रिय? राजा जीवति वा, येन त्वं अत्र आगतः? उत दुःखेन विद्धः राजा सहसा लोकान् परित्यक्तवान्? सौम्य, कच्चित् तव राज्यं स्थिरं बाल्येऽपि प्राप्तं नष्टं नास्ति? प्रिय, कच्चित् पितरं धर्मनिष्ठं सेवसे? कच्चित् सत्यधृतिः राजा दशरथः कुशलः? यः राजसूयाश्वमेधयाजिनः धर्मनिष्ठः। कच्चित् ब्राह्मणः विद्वान् नित्यधर्मनिष्ठः, श्रीमान् इक्ष्वाकुवंशाचार्यः त्वया पूज्यते, प्रिय? कच्चित् कौसल्या कुशला, सुमित्रा पुत्रमाता, तथा आर्या कैकेयी अपि सुखिनी? कच्चित् तव कुलपुरोहितः शीलसम्पन्नः, विद्वान्, अमत्सरी, समः च त्वया पूज्यते? कच्चित् त्वं अग्नीन् सम्यकुपास्य, विधिज्ञः, धर्मज्ञः, सदा यथाकालं हव्यान्नैवेद्यं समर्पयसि? कच्चित् त्वं देवपितृमातृगुरुश्रेष्ठवृद्धवैद्यब्राह्मणेषु यथोचितं मानं दर्शयसि? कच्चित् त्वं शस्त्रविद्यायाम्, नीतिशास्त्रे, अर्थशास्त्रे च निपुणं आचार्यं गुरुवत् मन्यसे? कच्चित् त्वं स्वसमं शूरं, विद्वांसं, दमसम्पन्नं, कुलीनं, प्राज्ञं, विवेकिनं मन्त्रिणं नियोजयसि? हि, राघव, मन्त्ररक्षणं मन्त्रिणां विज्ञानसम्पन्नानां च संरक्षणं राज्ञां जयस्य मूलं। कच्चित् त्वं निद्रायाः वशं न गच्छसि? कच्चित् यथाकालं उत्तिष्ठसि? कच्चित् रात्र्यन्तेऽपि कार्यसूक्ष्माणि चिन्तयसि? कच्चित् त्वं न एकाकी, न बहुभिः सह मन्त्रं मन्यसे? कच्चित् मन्त्रनिश्चयात् पश्चात् तव योजना राज्ये न व्याप्यते? राघव, कच्चित् लघुप्रयत्नेन महाफलप्राप्ते कार्ये शीघ्रं प्रवर्तसे, न विलम्बसे? कच्चित् तव कृतानि, वा कृत्येभ्यः, धर्मिष्ठैः प्रजाभिः ज्ञायन्ते? राजा अप्रकाशितं कार्यं न आरभेत। प्रिय, कच्चित् त्वं युक्त्या, अनुमानात्, वा मन्त्रिभिः, अप्रकाशितं मन्त्रं विज्ञायसि? कच्चित् त्वं सहस्रशः मूढान् न इच्छसि, किन्तु एकं प्राज्ञं पुरुषं? कृत्काले प्राज्ञः महदर्थं साधयति। राजा यदि सहस्रशः, दशसहस्रशः वा मूढेषु आश्रयेत, तेषु न कोऽपि सहायः। एकः अपि मन्त्रिणः बुद्धिमान्, शूरः, कुशलः, विवेकी च, राज्ञां वा राष्ट्रस्य महत् श्रेयः साधयेत्। कच्चित् तव प्रधानसेवकाः मुख्येषु, मध्यमाः मध्यमेषु, अधमाः च न्यूनकार्येषु नियुक्ताः? कच्चित् तव मन्त्रिणः अपवादरहिताः, शुद्धाः, पितामहपितृपरम्परागताः, श्रेष्ठेषु श्रेष्ठाः मुख्यकार्येषु नियोजिताः? हे कैकेयीनन्दन, कच्चित् तव मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति, उत राज्यं दण्डदोषेण, क्लेशितप्रजया, विक्षिप्तम्? कच्चित् त्वं पुरोहितैः पतितवत्, वा स्त्रीभिः कठोरदानलोलुपः इव, न अवमान्यसे? यो दुष्टसन्देशवित्, भिषक् सेवकदूषकः, शूरः, राज्यलोभी च, तं यदि न दण्डयेत्, सः वधार्हः। कच्चित् त्वं सेनान्यं वीर्यवन्तं, शूरं, बुद्धिमन्तं, धृतिमन्तं, शुद्धं, कुलीनं, भक्तं, समर्थं च नियोजयसि? एवं श्रीरामः भरतं स्नेहेन पृष्टवान्, भ्रातृस्नेहवशात् राज्यस्य च कल्याणं यथावत् अन्विच्छन्।