यः वेदविहितैः यज्ञैः पुण्यं सञ्चिनोति स्म, स एव इदानीं शरीरक्लेशेन धर्ममार्गं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। यस्य शरीरम् पूर्वं दिव्यगन्धानुलेपनैः चन्दनादिभिः अभिषिक्तम् आसीत्, तस्यैव महात्मनः शरीरं इदानीं मलिनेन आवृतम् अस्ति—कथं नाम इदं जातम्? मम कारणेन एव सुखसंस्कृतः रामः एतादृशं दुःखमुपगतः—मम क्रूरं जीवितं, लोकनिन्दितं, धिक् अस्तु। एवं विलपन् दुःखशोकसमन्वितः, स्वमृदुलं पद्मनिभं मुखं स्वेदबिन्दुभिः सिक्तं कृत्वा, भरतः अश्रुपूरितलोचनः रामचरणयोः पतितः। दुःखवेगेन पीडितः स वीरः भरतः, "आर्य" इति केवलं एकवारं विलप्य, अधिकं वक्तुं न शक्तः। अश्रुभिः गद्गदकण्ठः, सः श्रीरामं दृष्ट्वा केवलं "आर्य" इति प्रोवाच, अन्यद् वचनं वक्तुं न अशक्नोत्। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपूर्णलोचनः रामचरणयोः प्रणम्य, तावुभौ भ्रातरौ रामः आलिङ्ग्य, तयोः अश्रूणि अपोहत्। ततः सुमन्त्रेण गुहेन च सह, राजपुत्राः तस्मिन्वने समागच्छन्, सूर्यचन्द्रमसौ यथा शुक्रबृहस्पती सह आकाशे संमिलितौ। तान् राजानः, गजेन्द्रसमप्रभान्, महावने समागतान् दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि हर्षं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकनवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनेः प्राचीनपावने रामायणे समाप्तः। रामः तदा भरतं ददर्श—कठिनं परिचेतुं, जटिलं चीरवसनं, अञ्जलिपुटं, भूमौ पतितं—यथा कल्पान्ते सूर्यः। स रामः, कृच्छ्रेण सुतरां दुर्बलं, शुष्कवर्णं भ्रातरं भरतं विविच्य, बाहुना तम् आलम्ब्य जग्राह। रघुनन्दनः रामः तस्य शीर्षं अघ्राय, आलिङ्ग्य, भरतं अङ्के स्थापयित्वा, स्नेहेन पप्रच्छ। "क्व ते पिता, प्रियसखा, यः त्वं वनं प्राप्तः? स जीवन्नपि, त्वं अत्र आगन्तुम् न अर्हसि। हा, चिरात् अहं भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि—अस्य वन्ये रूपं अपरिचितम्; किमर्थं त्वं अत्र आगतः, प्रियसखा? कच्चित् राजा जीवति, प्रिय, यः त्वं अत्र आगतः? अथवा राजा दुःखेन पीडितः, सहसा इमं लोकं त्यक्तवान्? सौम्य, कच्चित् तव राज्यं, बालस्य स्थितं दायादं, न नष्टम्? प्रिय, कच्चित् त्वं सत्यव्रतम् पितरं सेवसे? कच्चित् राजा दशरथः, सत्यधृतिः, कुशलः? यः राजसूयाश्वमेधयाज्यः, धर्मनिष्ठः? कच्चित् ब्राह्मणः, विद्वान्, नित्यधर्मनिष्ठः, श्रीमान् इक्ष्वाकुवंशगुरुः, सम्यक् पूज्यते त्वया, प्रिय? कच्चित् कौसल्या कुशला, सुमित्रा पुत्रवत्सा, च, आर्या कैकेयी अपि सुखिनी? कच्चित् तव पुरोहितः, शीलसम्पन्नः, विद्वान्, अमत्सरी, समः, त्वया पूज्यते? कच्चित् त्वं अग्नीन् सम्यक् उपतिष्ठसे, विधिवित् यज्ञकर्मसु, यथाकालम् हव्यकव्यादिकं समर्पयसि? कच्चित् त्वं देवपितृमातृगुरुश्रेष्ठान्, वृद्धान्, वैद्यान्, ब्राह्मणांश्च यथार्हं पूजयसि? कच्चित् त्वं शस्त्रविद्यायां निपुणं, नीतिशास्त्रकुशलं, अर्थशास्त्रविशारदं, उपाध्यायं गुरुं मन्यसे? कच्चित् त्वं स्वसमं शूरम्, विद्वांसं, दमसम्पन्नं, कुलीनं, दृष्टिप्राज्ञं, मन्त्रिणं नियुक्तवान्? राघव, मन्त्ररक्षा विजयस्य मूलम्—यदा मन्त्रिणः मन्त्रनिष्ठाः, शास्त्रविशारदाः, तदा। कच्चित् त्वं निद्रायाः वशं न गच्छसि? कच्चित् यथाकालं उत्तिष्ठसि? कच्चित् रात्र्यन्ते अपि कार्यसूक्श्म्यं चिन्तयसि? कच्चित् त्वं नैकान्तेन, न बहुभिः सह मन्त्रयसे? कच्चित् मन्त्रं कृत्वा, तव योजना न राज्ये प्रकशते? कच्चित् राघव, अल्पेन प्रयत्नेन महाफलम् उपलभ्य, त्वरया कार्यं साधयसि, विलम्बं विना? कच्चित् तव कृतानि, वा कर्तव्यानि, धर्मिष्ठैः प्रजाभिः ज्ञायन्ते? राजा हि अगोचरं न कार्यम् आरभेत। प्रिय, कच्चित् त्वं तव मन्त्रिभिः, वा स्वयम्, अप्रकटितं मन्त्रं युक्त्या, अनुमानात्, वा विज्ञायसि? कच्चित् त्वं सहस्रशः मूर्खान् न इच्छसि, किं तु एकं बुद्धिमन्तं? बुद्धिमान् दुःखकाले महदुपकारं साधयति। राजा यदि सहस्रशः, अयुतशः, मूर्खान् आश्रित्य तिष्ठेत्, तेषु न कोऽपि सहायः। एकः अपि मन्त्रिणः बुद्धिमान्, शूरः, कुशलः, विवेकी, राज्ञः वा राष्ट्रस्य महत् श्रेयः साधयेत्। कच्चित् तव प्रधानकर्मसु प्रधानाः दूताः नियुक्ताः, मध्यमेषु मध्यमाः, अधमेषु अधमाः? कच्चित् त्वं मन्त्रिणः नियुक्तवान्, ये दोषरहिताः, विशुद्धाः, पितामहपितृपरम्परागताः, श्रेष्ठेषु श्रेष्ठाः? हे कैकेयीपुत्र, कच्चित् तव मन्त्रिणः तव शासनं अनुमोदन्ति, अथवा तव राज्यं कठोरदण्डेन, प्रजाभिः च क्लेशितं? कच्चित् त्वं न पुरोहितैः पतितवत्, न स्त्रीभिः दारुणदानेषु प्रवृत्तः, तैः न तिरस्कृतः? यो मन्त्रकुशलः, वैद्यः सेवकदूषकः, शूरः, राज्यलोभः—स यदि न दण्ड्यते, स हन्तव्यः इति।