तदा धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः भरतः शोकेन संतप्तः दुःखेन च विवर्णमुखः तं रामं दृष्ट्वा, शोकसंतप्तः सन्, आकुलचित्तः साश्रुविलीनया वाचा विलपन् इदं वचनम् उवाच। "यः पूर्वं सभा मध्ये जनान् सेवितुम् अर्हः आसीत्, स मे ज्येष्ठभ्राता अधुनापि अरण्ये मृगमध्यगतः उपविशति। यः महात्मा पूर्वं सहस्रशः मूल्ययुक्तैः वस्त्रैः अलंकृतः आसीत्, सः अधुना चर्मणा वसन धर्मम् आचरति। यः पूर्वं नानाविधैः सुरभिभिः पुष्पमालाभिः भूषितः आसीत्, सः अधुना घनगुच्छसमूहं जटाभारं धारयति—कथं राघवः एतत् सहते? यः यज्ञैः विधिपूर्वकं पुण्यम् उपार्जितवान्, सः अधुना तपसा धर्मम् अन्विष्यति। यः पूर्वं चन्दनागुरुचूर्णैः अभिषिक्तः आसीत्, तस्य कस्यचित् शरीरे अधुना धूलिः संलिप्ता—कथं सः महात्मा एतत् सहते? मम कारणेन सुखसंवृद्धः रामः एतादृशं दुःखम् अनुप्राप्तः; धिक् मम पापजीवनम्, लोकनिन्दितम्।" एवं विलपन् भरतः स्वेदेन स्नातं पद्मसदृशं मुखं कृत्वा, अश्रुविलीनः रामचरणयोः पतितः। दुःखसंतप्तः सः महाबाहुः भरतः, "आर्य" इति केवलम् उक्त्वा, शोकवशात् अन्यद् वक्तुं न शशाक। तस्य कण्ठः अश्रुभिः पिहितः; सः श्रीरामं दृष्ट्वा "आर्य" इति केवलम् उच्चैः उक्त्वा, अन्यद् किंचिद् वक्तुं न अशक्नोत्। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपूर्णलोचनः रामचरणयोः प्रणम्य, रामेण सह भरतं च शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य अश्रूणि अपोह्य तौ समाश्वासयन्। ततः सुमन्त्रेण गुहेन च सह राजपुत्राः तस्मिन् अरण्ये समागताः, यथा दिवि सूर्यचन्द्रमसौ शुक्रबृहस्पतीन्वितौ। तान् राजानः गजराजप्रतिमान् महदरण्ये समागतान् दृष्ट्वा, सर्वे अरण्यवासिनः अपि हर्षं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य नवत्युत्तरनवत्यधिकसर्गः समाप्तः। ततः श्रीरामः भरतं दृष्ट्वा—यः जटाचीरधारी, कठिनप्रत्यभिज्ञेयः, अञ्जलिपुटः, भूमौ पतितः, यथा युगान्ते सविता—कष्टेन तम् अभिज्ञाय, पाण्डुरमुखम् कृशदेहम् भ्रातरं भरतं बाहुना परिगृह्य। रघुनन्दनः रामः तस्य शीर्षम् उपाघ्राय आलिङ्ग्य, भरतम् अङ्के स्थापयित्वा, सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ। "क्व नु ते पिता, प्रिय, येन त्वम् अरण्यम् आगतः? यावत् सः जीवति, तावत् त्वं अत्र आगन्तुम् न अर्हसि। अहो, चिरात् अहम् भरतम् दूरात् आगच्छन्तम् पश्यामि; अस्य वनमध्ये रूपम् अपरिचितम्—किमर्थं त्वम् अत्र आगतः, प्रिय? किं राजा जीवति, येन त्वम् अत्र आगतः? उत वा, दुःखेन पीडितः राजा अस्माल्लोकात् गच्छति स्म? सौम्य, किं तव राज्यं बालानाम् अन्वयधर्मं नष्टं नु? किं सत्यव्रतं पितरं त्वम् सेवसे? किं दशरथः सत्यपरायणः, यः राजसूयाश्वमेधयाजी धर्मनिष्ठः, कुशलम् अस्ति? किं ब्राह्मणः विद्वान् नित्यधर्मज्ञः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुः, यथोचितं पूज्यते? किं कौसल्या कुशला, सुमित्रा पुत्रमाता, तथा कैकेयी अपि धर्मपत्नी सुखिनी? किं तव पुरोहितः विनीतः, विद्वान्, अमत्सरी, समः, त्वया पूज्यते? किं त्वं अग्नीन् सम्यक् पश्यसि, यज्ञकर्मसु निपुणः, धर्मज्ञः, यथाकालं हव्यान् प्रापयसि? किं त्वं देवपितृमातृगुरुवृद्धवैद्यब्राह्मणान् सम्यक् पूजयसि? किं त्वं शस्त्रविद्याम् अर्थशास्त्रं च पारङ्गतं, उपाध्यायं गुरुम् इव मन्यसे? किं त्वम् आत्मसमाः शूरान्, विद्वांसः, दमशीलान्, कुलीनान्, विवेकिनः, मन्त्रिणः नियुक्तवान्? हि, राघव, मन्त्ररक्षा विजयस्य मूलम्; मन्त्रविद्भिः मन्त्रिणः शास्त्रकुशलैः रक्षितः। किं त्वं निद्रायाः वशं न आगच्छसि? किं यथाकालं उत्तिष्ठसि? किं रात्रेः अन्ते अपि कार्यसूक्माणि चिन्तयसि? किं त्वं नैकान्तेन नापि बहुभिः मन्त्रयसे? मन्त्रितस्य कार्यस्य गुप्तिः राज्ये न प्रसारितः? किं राघव, अल्पेन प्रयत्नेन महाफलम् निर्णय्य, शीघ्रं कार्यं आरभ्यसे, विलम्बं न करोति? किं तव कृतानि, वा कर्तव्यानि, धर्मिष्ठैः प्रजाभिः ज्ञातानि? न हि राजा अज्ञातकार्यं आरभेत। किं त्वं, बुद्ध्या, अनुमानात्, वा मन्त्रिभिः, अप्रकाशितं मन्त्रं विज्ञायसि? किं त्वं, प्रिय, सहस्रशः मूर्खान् न इच्छसि, किन्तु एकं बुद्धिमन्तं? बुद्धिमान् हि कष्टे महद् हितम् आचरति। यदि राजा सहस्रशः, अपि वा अयुतशः, मूर्खैः सेवितः, तेषु कोऽपि न समर्थः। एकः अपि मन्त्रिणः बुद्धिमान्, शूरः, दक्षः, विवेकी, राजा वा राज्याय महत् श्रेयः करोतु।