भरतः तदा रामं ददर्श, यः कृष्णाजिनवल्कलधारी, सर्वतः तेजसा दीप्यमानः, वह्निवद् आसीनः। स धर्मात्मानं भूमिपतिं सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मनेत्रं समुद्रपर्यन्तभूमेः अधिपतिं दृष्टवान्। स रामः महाबाहुः, सनातनब्रह्मेव, कुशासनस्थः सीतया लक्ष्मणेन च सह आसीत्। तम् एवम् उपविष्टं दृष्ट्वा, महात्मनं भरतः, शोकेन संतप्तः, धर्मात्मा कैकेयीसुतः, दुःखेन अभिभूतः, शीघ्रं अभ्यधावत्। स दुःखार्तं भ्रातरं दृष्ट्वा, सस्वरं विलपन्, अश्रुपूरितगात्रः, वाक्यं न शशाक उच्चैः वक्तुम्। स पूर्वं जनसमाजेन सेवनीयः भ्राता, इदानीं मृगमध्यमध्ये पर्णकुट्यां उपविष्टः। यः महात्मा पूर्वं सहस्त्रवस्त्राभरणधारी आसीत्, स इह मृगचर्मधारी धर्मं आचरति। यः पूर्वं नानापुष्पमालाभूषितः आसीत्, स इदानीं जटाभारं वहति—कथं राघवः तद् सहते? यः यज्ञैः विधिपूर्वकं पुण्यं संचितवान्, स इदानीं शरीरक्लेशेन धर्मं इच्छति। यः पूर्वं चन्दनस्निग्धाङ्गः आसीत्, तस्य महात्मनः शरीरं इदानीं मलिनं जातम्। मम हेतुना सुखाभ्यस्तः रामः एतत् दुःखमुपागतः—हा तात, मम कठोरं जीवितं, लोके निषिद्धम्। एवं विलपन् भरतः, पद्ममुखः स्वेदसिक्तः, अश्रुपूर्णलोचनः, रामपादयोः पतितः। दुःखार्तः महाबलः भरतः, "आर्य" इति केवलं दुःखेन उक्त्वा, अन्यद् वचनं न शशाक वक्तुम्। अश्रुविगलितकण्ठः, रामं दृष्ट्वा, "आर्य" इति केवलं उच्चैः उक्त्वा, अन्यद् वाक्यं न शशाक। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपूर्णलोचनः रामपादयोः प्रणम्य, रामेण आलिङ्गितः, तयोः अश्रूणि अपोहत्। ततः सुमन्त्रेण गुहेन च सह, राजपुत्राः तस्मिन् वने समागताः, यथा दिवि सूर्यचन्द्रौ शुक्रबृहस्पतीन्वितौ। तान् राजान् गजेन्द्रसमानान् वनमध्यगतान् दृष्ट्वा, सर्वेऽपि वनवासिनः, हर्षं त्यक्त्वा, अश्रूणि प्रावर्तयन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोनशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतौ प्राचीनरामायणे समाप्तः। रामः तदा भरतं ददर्श, यः जटावल्कलधारी, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा, भूमौ पतितः, कल्पान्ते सूर्य इव दुर्लभदर्शनः। तं भ्रातरं कृशवदनं कृशाङ्गं कष्टेन ज्ञात्वा, रामः बाहुना गृहीत्वा उत्थापयामास। रघुनन्दनः रामः तस्य शिरः उपाघ्राय, आलिङ्ग्य, भरतं गोदाम् उपवेश्य, स्नेहेन पप्रच्छ। "क्व तातः, भरत, त्वं वनं आगतः? स जीवन् यावत्, त्वं अत्र आगन्तुं न अर्हसि। अहो, चिरात् अहम् भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि, अस्य रूपं अत्र वने अपरिचितम्—किमर्थं त्वं अत्र आगतः? किम् राजा जीवति, येन त्वम् अत्र आगतः, उत दुःखार्तः राजा किम् लोकात् अप्रत्यानायि? "कच्चित्, तव राज्यं बाल्यपारम्पर्यं न नष्टम्? कच्चित्, त्वं सत्यव्रतं पितरं सेवसे? कच्चित्, सत्यधृतं दशरथं राजानं कुशलम्? यः राजसूयाश्वमेधयाजी धर्मनिष्ठः। कच्चित्, ब्राह्मणः विद्वान् नित्यधर्मात्मा, इक्ष्वाकुवंशप्रवर्तकः, यथार्हं पूज्यते? कच्चित्, कौसल्या, सुमित्रा पुत्रमाता, कैकेयी च धर्मपत्नी सुखिनी? कच्चित्, तव पुरोहितः शीलसम्पन्नः, विद्वान्, अमत्सरी, समः, त्वया पूज्यते? कच्चित्, त्वं अग्नीन् सम्यक् परिचरसी, यज्ञविद्, धर्मज्ञः, यथाकालं होमसम्पादनसमर्थः? कच्चित्, त्वं देवान्, पितरं, मातरं, आचार्यं, वृद्धान्, वैद्यान्, ब्राह्मणांश्च पूजयसि? कच्चित्, त्वं शस्त्रविद्यायां, नीतिशास्त्रे, अर्थशास्त्रे च निपुणं आचार्यं गुरुं मन्यसे? कच्चित्, त्वं स्वसमं वीर्यवन्तं, विद्वांसं, शीलसम्पन्नं, कुलीनं, विवेकिनं, मन्त्रिणं नियोजयसि? "मन्त्रः हि, राघव, विजयस्य मूलं, यः सुगुप्तः, मन्त्रविद्भिः, शास्त्रनिपुणैः मन्त्रिभिः रक्षितः। कच्चित्, त्वं निद्रायाः वशं न गच्छसि? कच्चित्, यथाकालं उत्तिष्ठसि? कच्चित्, रात्रेः अन्तेऽपि कार्यसूक्ष्मं चिन्तयसि? कच्चित्, त्वं न एकाकी न बहुभिः सह मन्त्रं करोति? कच्चित्, मन्त्रानन्तरं तव कार्यं न प्रचारं गच्छति? कच्चित्, राघव, अल्पेन यत्नेन महद् फलम् आपाद्य, शीघ्रं कार्यं आरभसे, विलम्बं विना? कच्चित्, तव कृतानि अकृतानि च धर्मिष्ठैः प्रजाभिः ज्ञायन्ते? न हि अज्ञातकृत्यं राजा आरभेत। कच्चित्, त्वं, युक्त्या अनुमानात् वा, मन्त्रिभिः वा, अप्रकाशितं मन्त्रं विज्ञायसे?" एवं रामः स्नेहेन भरतं पृष्टवान्।