भरतः किञ्चित् स्थिरं दृष्ट्वा, तत्र कुटीमध्ये निषण्णं ज्येष्ठं भ्रातरं रामं जटामण्डलधारिणं सस्मार। सः रामं कृष्णाजिनवल्कलधरं सर्वतः परिवृतं दीप्तिमन्तं वह्निवद् अपश्यत्। स धर्मात्मानं भूमिपतिं सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मनेत्रं समुद्रपर्यन्तवसुंधराधिपतिं दृष्टवान्। रामः तु महाबाहुः साक्षाद् ब्रह्मेव, सीतया लक्ष्मणेन च सह, कुशासन उपविष्टः, धर्मपरायणः तत्र विराजमानः। तम् एवम् स्थितं दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, दुःखशोकसमाविष्टः, कैकेयीपुत्रः धर्मात्मा, आकुलमनाः शीघ्रं तत्र अभ्यधावत्। तम् एवम् दुःखेन पीडितं विलपन्तं, अश्रुपूर्णकण्ठं, वाक्यं व्यवसितुं अशक्तं दृष्ट्वा, भरतः इदं वचनम् उवाच। "यः पूर्वं सभा मध्ये जनैः सेवनीयः आसीत्, स मे ज्येष्ठः भ्राता अद्य वने मृगमृगैः सह उपविष्टः। यः महात्मा पूर्वं सहस्त्रशः मूल्यवान् वस्त्रैः भूषितः, स इह कषायवासाः धर्मं आचरति। यः पूर्वं नानाविधान् शोभनान् पुष्पमालाभिः विभूषितः, स इदानीं गुरुतरं जटाभारं धारयति—कथं राघवः तद् सहते? यः यज्ञैः विधिपूर्वकं पुण्यं संचितवान्, स शरीरेण क्लेशं अन्विच्छन् धर्मं प्राप्नोति। यः पूर्वं दिव्यचन्दनलेपनं प्राप्नोति स्म, स इदानीं मलिनाङ्गः कथं सः आर्यः दृश्यते? मम हेतोः रामः सुखसंवृद्धः इह दुःखमुपागतः। धिक् मम क्रूरं जीवितं, येन अहं लोके निन्दितोऽस्मि।" एवं विलपन् दुःखार्तः, कमलवदनः स्वेदोद्गमेन सिक्तः, भरतः अश्रुपातेन रामपादयोः पतितः। दुःखेन पीडितः महाबलः भरतः, "आर्य" इति केवलं शोकात् उक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न अशक्नोत्। अश्रुपूरितकण्ठः, श्रीरामं दृष्ट्वा, केवलं "आर्य" इति उच्चैः क्रन्दित्वा, वाक्यं कर्तुं न शक्तः। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपूर्णः रामपादयोः प्रणम्य तिष्ठति। रामः तावुभौ परिष्वज्य अश्रूणि पाणिना अपोहत्। ततः सुमन्त्रगुहाभ्यां सह राजपुत्राः तस्मिन्वने संनिपत्य, यथा दिवि सूर्यचन्द्राव् शुक्रबृहस्पतिभ्यां युक्तौ, तथैव विराजन्ते। तान् समागतान् राजानः गजेन्द्रसमप्रभान् दृष्ट्वा, वनवासिनः अपि तत्र दुःखार्ताः, उत्सवं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोनशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतौ आदिकाव्ये रामायणे समाप्तः। रामः तु भरतं दुरवगम्यरूपं जटामण्डलधारिणं, वल्कलवाससम्, अञ्जलिपुटं भूमौ पतितं, युगान्ते सूर्यं इव, अपश्यत्। किञ्चिद् विवेच्य, शुष्कवर्णं कृशाङ्गं भ्रातरं भरतं रामः बाहुभ्यां गृहीत्वा उद्यम्य संज्ञातवान्। रघुनन्दनः रामः तस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, भरतं गोदं स्थापयित्वा, स्नेहेन पृष्टवान्। "क्व ते जनकः, प्रिय, येन त्वं वनमागतः? यावत् स जीवति, तावत् त्वं अत्र आगन्तुं न अर्हसि। अहो, दीर्घकालानन्तरं भरतः दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि; अस्य वने रूपं अपरिचितं—किं हेतोः त्वं अत्र आगतः, प्रिय? किम् राजा जीवति, येन त्वं अत्र आगतः? उत राजा शोकात् किल्बिषेण लोकान् त्यक्तवान्? सौम्य, किं ते बाल्ये प्राप्तं राज्यं नष्टं नु? प्रिय, किं सत्यप्रतिज्ञं पितरं त्वं सेवसे? किं सत्यधृतिं दशरथं नृपं कुशलीं वेति? यः राजसूयाश्वमेधादीन् यज्ञान् कृत्वा धर्मे स्थितः? किं ब्राह्मणः सततधर्मात्मा, विद्वान्, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुः, त्वया सम्यक् पूज्यते, प्रिय? किं कौसल्या, सुमित्रा पुत्रमाता, च कैकेयी च महिषी कुशलिन्यः? किं ते कुलपुरोहितः शीलसम्पन्नः, विद्वान्, अमत्सरी, निष्पक्षः, त्वया पूज्यते? किं त्वं अग्नीन् सम्यक् पश्यसि, यज्ञानुष्ठाने कुशलः, यथाकालं होमं करोति? किं त्वं देवपितृमातृगुरुवृद्धवैद्यब्राह्मणान् सम्यक् पूजयसि? किं त्वं शस्त्रविद्याम् अर्थशास्त्रं च निपुणं, शिक्षकं गुरुमिव पश्यसि? किं त्वया मंत्रीणः त्वत्तुल्यवीर्याः, विद्वांसः, स्वधर्मनिष्ठाः, कुलीनाः, बुद्धिमन्तः, विवेकिनः नियुक्ताः? हि, राघव, मन्त्ररक्षा विजयो मूलम्; मन्त्रविदां मन्त्रिणां विज्ञानसम्पन्नानां मन्त्ररक्षा राज्ञः जयस्य मूलम्। किं त्वं निद्रायाः वशं न गच्छसि, यथाकालं उत्तिष्ठसि, अपि च रात्रौ अपि कार्यसूक्ष्मं चिन्तयसि? किं त्वं एकाकिना न मन्त्रं करोति, न बहुभिः सह, मन्त्रग्रहणानन्तरं कार्यं राज्ये न प्रकाशयति? किं त्वं राघव, अल्पेन प्रयासेन महाफलप्राप्तं कार्यं निश्चित्य शीघ्रं आरभसे, न विलम्बयति? किं तव कृतानि वा, कर्तव्यानि वा, धर्मिष्ठैः प्रजाजनैः ज्ञातानि? हि, राज्ञः अज्ञातकर्म न कर्तव्यम्।" एवं स्नेहसम्बद्धं, धर्मयुक्तं, सौहार्दपूर्वकं रामस्य भरतप्रति संवादं तत्र वनान्तरे समभवत्।