भरतः तत्र रामस्य वासगृहे पूर्वतोऽपि च उत्तरतोऽपि प्राचीं दिशं प्रति मुखं विस्तीर्णं वेदिकाम् अपश्यत्, या पुण्येन वह्निना शोभमानां शुभलक्षणां च बभासे। क्षणमात्रं निरीक्ष्य, भरतः स्वमग्रजं पूज्यं रामं कुटीमध्ये कुण्डलितजटामुकुटं समुपविष्टं ददर्श। रामः तत्र कृष्णाजिनचीरवसानः सर्वतः परिवृतः वह्निसमप्रभः आसीत्। धर्मात्मानं महीपतिं सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मलोचनं समुद्रपर्यन्तभूमिपालं तं अपश्यत्। स च रामः महाबाहुः सनातनब्रह्मेव कुसशयन उपविष्टः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तत्र आसीत्। तम् दृष्ट्वा भरतः महात्मा शोकेन संतप्तः, दुःखेन च पीडितः, धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः सशोकः सः सन्निपत्य रामं प्रति द्रुतमुपेत्य, अश्रुपूर्णनयनः सन्तापेन विवर्णवदनः, विलपन्निव वाक्यं न शशाक भाषितुम्। सः भरतः चिन्तयन्—"यो जनसमूहे उपासनीयः आसीत्, सः मम अग्रजः अरण्ये मृगमध्यमध्ये उपविष्टः। यः महात्मा पूर्वं सहस्रशः मूल्यवस्त्रैः भूषितः, सः इह धर्मं चरन् अजिनवसनः। यः पूर्वं विविधैः सुगन्धिपुष्पमालाभिः भूषितः, सः इदानीं गुरुभिः जटाभिः शिरसि भारं वहति—कथं राघवः एतत् सहते? यः यज्ञैः विधिपूर्वकं पुण्यं संचिनोति स्म, सः इदानीं तपसा धर्ममाचरति। यः पूर्वं दिव्यचन्दनलेपनः, सः इदानीं मृदन्युप्तदेहः। मम कारणेन रामः सुखसंवृत्तः अत्र दुःखमुपगतः; धिक् मम क्रूरजीवनम्, लोकनिन्दितम्।" एवं विलपन्, अश्रुपूरितवदनः, स्वेदबिन्दुभिः सिक्तमुखः, भरतः रामचरणयोः पतितः। दुःखेन पीडितः महाबलः भरतः केवलं "आर्य" इति एकवारं व्याहरन्, शोकवशात् अन्यद् वक्तुं न शशाक। अश्रुणा गद्गदकण्ठः सः श्रीरामं दृष्ट्वा केवलं "आर्य" इत्युक्त्वा, वाक्यं न शशाक। शत्रुघ्नः अपि रुदन् रामचरणयोः प्रणम्य, तौ भ्रातरौ रामः परिष्वज्य, अश्रूणि पप्रच्छ। ततः सुमन्त्रेण गुहेन च सह राजपुत्राः तस्मिन् वने समागताः, यथा दिवि सूर्यचन्द्राव् शुक्रबृहस्पतिभ्यां सह स्याताम्। तान् राजान् वनमध्यगतान्, नागेन्द्रसमप्रभान् दृष्ट्वा, सर्वेऽपि वनवासिनः स्वसुखं त्यक्त्वा अश्रूणि मुमुचुः। एवं पावनस्य वाल्मीकिना कृतस्य प्राचीनस्य श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः नवतिः सर्गः समाप्तः। रामः अपि भरतं ददर्श, यं जटाचीरधारिणं, अज्ञेयवदनं, उपविष्टं, हस्तौ संनम्य भूमौ पतितं, संध्यायामिव सूर्यं। रामः किञ्चिदेव भ्रातरं भरतं विवर्णवदनं कृशाङ्गं च विज्ञाय, बाहुना तं समुपगृह्य। रघुनन्दनः रामः तस्य शीर्षं सुघ्राणं कृत्वा, परिष्वज्य, गोदगतमिव भरतं आलिङ्ग्य, स्नेहेन पप्रच्छ। "क्व ते तातः, प्रिय, येन त्वमिदं वनं प्राप्तः? यावत् सः जीवति, त्वया अत्र आगन्तव्यम् न। अहो, चिरात् अहं भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि; अस्य वने रूपम् अपरिचितम्—किमर्थं, प्रिय, अत्र आगतः? किं राजा जीवति, येन त्वमत्र आगतः? अथवा, दुःखेन पीडितः सः नृपतिः किल संसारात् गतः? भद्र, किं ते राज्यं बाल्येऽपि स्थिरं नष्टम्? किं त्वं पित्रे, सत्यव्रते, सेवां करोति? किं दशरथः सत्यधृतिः कुशलम्? यः राजसूयाश्वमेधयाज्यः धर्मनिष्ठः? किं ब्राह्मणः विद्वान् नित्यधर्मी, इक्ष्वाकुवंशस्य पूज्यः, त्वया सत्कृतः? किं कौसल्या कुशला, सुमित्रा च पुत्रमाता? किं कैकेयी अपि सुखिनी? किं त्वदीयः पुरोहितः, विनीतः, विद्वान्, अमत्सरी, समः, त्वया सत्कृतः? किं अग्निषु यथाविधि युक्तः, कर्मसु निपुणः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, यथाकालं हव्यकव्यदाने च सततं प्रवृत्तः? किं त्वं देवतानां, पित्रोः, मातुः, आचार्याणां, वृद्धानां, वैद्यब्राह्मणानां च सत्कारं करोति? किं त्वं शस्त्रविद्यायां निपुणं, नीतिशास्त्रकुशलं, अर्थज्ञं, आचार्यं गुरुं मन्यसे? किं त्वं तादृशान् मन्त्रिणः नियोजयसि, ये त्वत्तुल्यवीर्याः, विद्वांसः, विनीताः, कुलीनाः, प्राज्ञाः, विवेकिनः? मन्त्ररक्षा हि राज्ञां जयस्य मूलम्, यत्र मन्त्रविद्भिः मन्त्रिणः विज्ञानसम्पन्नैः रक्षितम्। किं त्वं न निद्रावशं गच्छसि? किं यथाकालं उत्तिष्ठसि? किं रात्र्याः अन्तेऽपि कार्येषु विचारं करोति? किं त्वं नैकान्तेन नापि बहुभिः मन्त्रयसे? मन्त्रविनिश्चयं कृत्वा, किं तव कार्यं न नगरे प्रचार्यते? किं त्वं राघव, अल्पेन प्रयत्नेन महतीं सिद्धिं दृष्ट्वा, शीघ्रं तस्य कार्यस्य सिद्धिं करोति, न विलम्बसे?" एवं स्नेहेन, सौम्येन च रामः भरतं पप्रच्छ।