तदा भरतः, दुःखेन संतप्तचित्तः, स्वस्य कृते लोकनाथः तेजस्वी महाबलश्च रामः सर्वेभ्यो भोगेभ्यः परित्यज्य वनवासं प्रतिपद्यते इति चिन्तयन् विलपितुम् आरब्धवान्। लोकैः निन्दितः अहं, अद्य रामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च पादयोः पतित्वा क्षमां याचितुम् उचितमिति निश्चित्य, दशरथात्मजः तस्मिन्वने महत् सौम्यं रम्यं च पत्रशालां ददर्श। सा शाला विस्तीर्णा, शालतालाश्वकर्णपत्रैः छन्ना, मृदु कुशशय्या यज्ञवेदिकेव शोभते स्म। तत्र इन्द्रायुधसमानैः दृढैः सुवर्णपृष्ठैः धनुष्भिः, शत्रुनाशनशस्त्रैश्च शोभिता आसीत्। तीक्ष्णैः सूर्यरश्मिसदृशदीप्तैः बाणैः, तूणीरनिहितैः, सर्पमुखोपमैः, सर्पगृहसदृशं तां शालां ददर्श। महत्सुवर्णवस्त्रैः, खरगैः, सुवर्णबिन्दुप्रतीपैः कवचैः च भूषिता सा शाला दीप्तिमती बभौ। तत्र सुवर्णशोभिभिः गोदूषणकौशेयरूपैः हस्तपटलैः, शत्रुसंघैः परिवृता, सा शाला मृगयूथेषु सिंहगुहामिव आसीत्। तत्र रामगृहं प्रविश्य, पूर्वोत्तराभिमुखं विस्तीर्णं वेदिकां पावकदीप्तिं शुभां च ददर्श। किञ्चित् क्षणं निरीक्ष्य, भरतः तत्र रामं जटामण्डलधारिणं, प्रपन्नं ददर्श। रामः चर्मवल्कलधरः, सर्वतः परितः, अग्निसमप्रभः, उपविष्टः आसीत्। सिंहस्कन्धः महाबाहुः पद्मलोचनः, समुद्रपर्यन्तभूमिपालः स धर्मात्मा तत्र आसीत्। स महाबाहुः सनातनब्रह्मणमिव, कुशासनस्थः, सीतया लक्ष्मणेन सह उपविष्टः आसीत्। तम् दृष्ट्वा, भरतः शोकार्तः संतप्तः, कैकेयीपुत्रः धर्मात्मा, त्वरया रामस्य पादयोः पतितवान्। दुःखेन पीडितः, स विलपन् अश्रुपूर्णकण्ठः, वाक्यं वक्तुम् अशक्तः, इदं वचनम् उक्तवान्— "यस्मिन् पूर्वं जनाः सभायाम् उपासीत, स मम ज्येष्ठभ्राता अद्य मृगयूथेषु उपविष्टः। यः पूर्वं सहस्त्रवस्त्रैः भूषितः, स इह मृगचर्मणा धर्मं आचरति। यः विविधैः पुष्पमालाभिः पूर्वं शोभितः, स इदानीं जटाभारं वहति—कथमेतत् राघवः सहते? यः विधिवत् यज्ञैः धर्मं संचितवान्, स अद्य तपसा धर्मं अन्विष्यति। यः पूर्वं चन्दनलेपितदेहः, स इदानीं मलिनः कथमस्ति? मम कृते सुखसंवृद्धः रामः इदानीं दुःखमुपागतः—हन्त, मम क्रूरजीवितं लोकनिन्दितम्।" एवं विलपन्, स्वेदसिक्तमुखः, अश्रुबिन्दुभिः पूरितः, भरतः रामस्य पादयोः पतितवान्। शोकेन संतप्तः महाबलः भरतः दुःखात् केवलं "आर्य" इति एकवारम् उक्त्वा, अन्यद् वक्तुम् अशक्तः। अश्रुवेगात् कण्ठगद्गदेन, रामं निरीक्ष्य, केवलं "आर्य" इति उच्चारयामास। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपूर्णः रामस्य पादयोः प्रणम्य, रामः तौ भ्रातरौ आलिङ्ग्य अश्रूणि अपानयत्। ततः सुमन्त्रेण गुहेन च सह, राजपुत्राः तस्मिन्वने समागत्य, दिवि शुक्रबृहस्पती युक्तौ सूर्यचन्द्रमसाविव बभूवतुः। तान् राजान् गजेन्द्रसमान् वनमहत्त्वे समागतान् दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि हर्षं त्यक्त्वा अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमद्वाल्मीकीय आर्षे रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः भरतं ददर्श—सुदुर्बोधम्, जटावल्कलधारिणं, अञ्जलिपुटम्, भूमौ पतितम्, युगान्ते सूर्य इव। कथंचित् भ्रातरं भरतं, कृशकायं, विवर्णमुखं, रामः बाहुभ्यां परिष्वज्य उत्थाप्य, मूर्ध्नि घ्राणं कृत्वा, गोद्वारे उपवेश्य, सस्नेहं पप्रच्छ। "क्व नु ते जनकः, प्रिय भरत, येन त्वं वनमागतः? यावत् स जीवति, तावत् त्वं अत्र आगन्तुम् न अर्हसि। अहो, चिरात् त्वां दूरात् पश्यामि—किं कारणं, प्रिय, येन त्वमिह आगतः? किं राजा जीवति, येन त्वमिह आगतः? अथवा, दुःखेन संतप्तः राजा किम् अस्माल्लोकात् अप्राप्तः?" "मृदु, किं ते राज्यं बाल्यधनं नष्टम्? प्रिय, किं सत्यव्रतं पितरं त्वं सेवसे? किं सत्यधृतिं दशरथं, राजसूयाश्वमेधकृतं, धर्मिष्ठं पितरं त्वं कुशलं पृच्छसि? किं ब्राह्मणं विद्वानं नित्यधर्मिष्ठं, इक्ष्वाकुकुलगुरुं, त्वं यथार्हं पूजयसि? किं कौसल्या कुशला, सुमित्रा च पुत्रमाता, च किं कैकेयी अपि सुखिनी अस्ति? किं कुलपुरोहितः, विनीतः, विद्वान्, अमत्सरी, समः च, त्वया पूज्यते?" एवं रामः भ्रातरं स्नेहेन पृच्छति स्म।