भूमौ वीरासनं कृत्वा नरश्रेष्ठः स तत्र निषसाद, वीराणां स्थानमिव प्रीत्या समाश्रित्य। नृपः स एकाकी प्रविश्य वनान्तं, दुःखेन व्याकुलचित्तः, स्वस्य जन्मनः जीवितस्य च शोकं विवर्धयन् विललाप—“धिगस्तु मम जन्म, धिगस्तु मम जीवितम्!” मम हेतोः एव लोकनाथः, तेजस्वी महाबलश्च, दुःखमुपगतः। सर्वेभ्यः कामेभ्यो निवृत्तः राघवः वनवासं प्राप्नोति। तथा लोकेन निन्दितः अद्य अहम् रामसीतालक्ष्मणपादयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये। एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन्नेव वने महद् शुभं रमणीयं च पर्णकुटीमद्राक्षीत्। सा विस्तीर्णा, शालतालाश्वकर्णपर्णैः छन्ना, कुशासनैः सम्यक् समुच्छ्रिता, यज्ञवेदिमिव शोभमानाऽभवत्। तत्र धनुषां शोभा आसीत्—इन्द्रायुधप्रतिमानि, दृढानि, सुवर्णपीठानि, महाबलानि, शत्रून् विनाशयितुम् अर्हाणि। तत्र बाणाः अपि शोभन्ते स्म—सूर्यरश्मिप्रभाः, तूणीरस्थाः, नागमुखवद्विशालाः, नागकुलमिव तद् गृहं बभूव। महद्रौप्यवस्त्रैः, खड्गैः, सुवर्णबिन्दुप्रतीचितैः कवचैः भूषितं तद् गृहं दीप्तिमद् अभवत्। विचित्रैः गोदूककौशेयैः सुवर्णमिश्रितैः हस्तग्रहणैः, दुर्जयशत्रुसंघपरिवृतं, मृगमध्यगतमिव सिंहगुहाम् इव च तद् गृहं बभूव। रामनिवासे भरतः पूर्वोत्तराभिमुखां विस्तीर्णां वेदिकाम् अग्निदीप्तां शुभां च दृष्टवान्। क्षणं तामवलोक्य, भरतः तत्र पर्णशालायां रामं ज्येष्ठं वन्दनीयम्, जटामुकुटधारिणं, समासीनं दृष्टवान्। रामं मृगचर्मवल्कलधारिणं, सर्वतः परितः दीप्तमिव वह्निं, समासीनं ददर्श। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मलोचनं, समुद्रपर्यन्तभूमिपालं धर्मात्मानं भूमिपतिं ददर्श। स बलवान् रामः, सदार्भासने ब्रह्माणमिव, सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टः। तम् विलोक्य महात्मानं भरतः, शोकेन संतप्तः, दुःखेन पीडितः, कैकेयीपुत्रः धर्मात्मा त्वरया अग्रे जगाम। तम् दृष्ट्वा शोकेन संतप्तं, स्वरेण रुद्धाक्रन्दं, संभ्रमात् वाक्यम् अपि न शशाक वक्तुम्, स रामं विललाप। “यः जनसमाजे सेवनीयः आसीत्, स मम ज्येष्ठभ्राता इह मृगमध्येषु उपविशति। यः महात्मा पूर्वं सहस्रदक्षिणवस्त्रैः शोभितः, स इह मृगचर्मधारी धर्मं आचरति। यः विविधैः पुष्पमालाभिः पूर्वं भूषितः, स इदानीं जटाभारं वहति—कथं राघवः तद् सहते? यः यज्ञैः विधिपूर्वकं पुण्यम् उपार्जितवान्, स शरीरक्लेशेन धर्मं प्राप्नोति। यः पूर्वं दिव्यचन्दनलेपनयुक्तः, तस्य कथमिदानीं मलिनं तनुं दृश्यते? मम कृते सुखसंस्कृतः रामः इदानीं दुःखमुपगतः। धिगस्तु मम कठोरं जीवितं, येन लोके निन्दितः अस्मि।” एवं विलपन्, स्वेन स्वेदबिन्दुभिः कमलवदनं संलिप्य, भरतः रुदन् रामपादयोः पतितः। शोकेन अभिभूतः बलवान् भरतः, “आर्य” इति केवलं शोकसम्भ्रमेण उक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न शशाक। अश्रुपूरितकण्ठः, श्रीरामं दृष्ट्वा, केवलं “आर्य” इति उच्चैः क्रोशन्, अन्यद् वक्तुं न शशाक। शत्रुघ्नः अपि रुदन् रामपादयोः प्रणम्य तस्थौ। रामः तौ उभौ आलिङ्ग्य अश्रूणि प्रमार्जयत्। सुमन्त्रेण गुहेन च सह, राजपुत्राः तस्मिन्वने समागच्छन्, यथा सूर्यचन्द्रौ शुक्रबृहस्पतिसहितौ नभसि। राजानः तान् वनमध्यगतान् गजेन्द्रप्रतिमान् दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि हर्षं विहाय अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोनशततमः सर्गः वाल्मीकिना प्राचीनपुण्ये रामायणे समाप्तः। रामः तत्र भरतं ददर्श, जटावलकलधारिणं, अञ्जलिपुटम्, भूमौ पतितं, युगान्ते सूर्यं इव दुर्लभदर्शनम्। कथंचित् भ्रातरं भरतं, शुक्लवर्णं कृशतनुं, रामः बाहुना गृहीत्वा, रघुनन्दनः तं शिरः सुघ्राणम् आलिङ्ग्य, अङ्के स्थापयित्वा, स्नेहेन पप्रच्छ। “क्व नु ते पितरः, प्रिय, येन त्वं वनमागतः? यावत् स जीवति, तावत् त्वया अत्रागमनं न युक्तम्। हा, चिरात् अहम् भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि; अस्य वने रूपं अपरिचितम्—किमर्थं, प्रिय, अत्र आगतः? किं राजा जीवति, प्रिय, येन त्वं अत्र आगतः? उत किं राजा शोकेन पीडितः, किल्बिषं प्राप्य, लोकान् त्यक्तवान्? मृदु, किं ते राज्यं बालस्य दीर्घकालपरम्परागतं नष्टम्? प्रिय, किं त्वं सत्यधृतिं पितरं सेवसे? किं सत्यव्रतः दशरथः स्वस्थः? यः राजसूयाश्वमेधयाजी धर्मनिष्ठः? किं ब्राह्मणः विद्वान् नित्यधर्मात्मा, श्रीमान् इक्ष्वाकुवंशगुरुः, यथार्हं पूज्यते, प्रिय? प्रिय, किं कौशल्या कुशला, सुमित्रा पुत्रमाता, तथा कैकेयी अपि धर्मपत्नी सुखिनी अस्ति?