किञ्चित्कालं गत्वा राघवः चित्रकूटं प्राप्य मन्दाकिनीं नदीं समुपगम्य तत्र जनान् संबोधितवान्। पुरुषर्षभः भूमौ विराजमानः वीरासनं आसाद्य सुखमासीत, नरपतिः एकान्तं प्रविष्टः—धिग् जन्म मे, धिग् जीवितं च! मम हेतोः लोकनाथः दीप्ततेजाः महाबलः दुःखमुपगतः; सर्वकामान् त्यजित्वा राघवः वनवासं करोति। एवं लोकदोषेण पीडितः, अद्य अहं रामस्य, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च पादौ पतित्वा क्षमां याचिष्ये। वनमध्ये विलपन् दशरथनन्दनः शुभां विशालां रम्यां च पत्रशालां दृष्टवान्। सा शाला सालेन, तालेन, अश्वकर्णपत्रैः विकीर्णा, कुशैः मृदुलैः सम्यक् प्रसारितैः यज्ञवेदिवत् शोभितम्। तत्र इन्द्रायुधसदृशैः धनुष्मद्भिः, सुवर्णपीठैः, महाबलैः, शत्रुनाशनैः आयुधैः शोभितम्। सूर्यरश्मिसदृशैः, तीक्ष्णैः, दीप्तैः शरैः, कुम्भीरेषु निहितैः, सर्पमुखनिभैः, सर्पगृहं इव तत्र शोभते। महता रजतवस्त्रेण, खड्गैः, सुवर्णचिह्नितैः कवचैः भूषितम्, दीप्तिमान्। विचित्रैः सुवर्णभूषितैः गोहस्तैः, दुर्जयशत्रुगणैः परिवृतम्, मृगेषु सिंहगुहामिव तद् दृश्यते। तत्र रामगृहं पूर्वोत्तराभिमुखं विस्तीर्णं वेदीं अग्निदीप्तां शुभां च भरतः अपश्यत्। क्षणं निरीक्ष्य, भरतः तत्र रामं जटामुकुटधारिणं कुटीमध्ये विराजमानं द्रष्टुम् अर्हत्। रामः कृष्णाजिनवल्कलधारी, अग्निसदृशदीप्तिः, सर्वतः परिवृतः उपविष्टः। सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, कमललोचनः, समुद्रपर्यन्तभूमिपालः धर्मात्मा पृथिव्याः नाथः तत्र दृश्यते। महाबाहुः सनातनब्रह्मेव, दर्भशय्यायाम् उपविष्टः, सीता लक्ष्मणेन सह। तम् दृष्ट्वा, भरतः श्रीमान्, शोकसन्तप्तः, धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः, दुःखेन अभिभूतः, रामं प्रति सत्वरं अभ्यगच्छत्। सः दुःखेन विलपन्, अश्रुपरिप्लुतवाणी, व्यवस्थितुं न शशाक, इदं वचनम् उवाच। यस्य पूर्वम् सभायाम् जनैः सेवितव्यम्, सः अधुनापि वनमृगैः सह उपविष्टः—मम ज्येष्ठभ्राता। यः पूर्वं सहस्रवस्त्रैः शोभितः, अधुनापि धर्मं चरति कृष्णाजिनधारी। यः पूर्वं विविधैः पुष्पमालाभिः भूषितः, अधुनापि घोरं जटाजालं धारयति—कथं राघवः तद् सहते? यः विधिवत् यज्ञैः पुण्यं संग्रहीतवान्, अधुनापि कष्टेन धर्मं अन्वेषति। यः पूर्वं चन्दनस्निग्धाङ्गः, अधुनापि तस्य शरीरे मलः—कथं सः सहते? मम कारणात्, रामः सुखानुगतः, इदं दुःखं प्राप्तः। धिग् मम क्रूरं जीवितम्, लोकनिन्दितम्। एवं शोकसन्तप्तः, स्वपद्मनिभं मुखं स्वेदेन सिक्तम्, भरतः अश्रुपरिप्लुतः रामपादौ पतितवान्। दुःखपीडितः महाबलः भरतः, "आर्य" इति केवलं शोकात् उक्त्वा, अन्यत् किंचित् न शशाक् वक्तुम्। अश्रुभिः गद्गदकण्ठः, श्रीरामं दृष्ट्वा, केवलं "आर्य" इति उच्चैः रुदन्, अन्यद् वचनं न शशाक्। शत्रुघ्नः अपि अश्रुपरिप्लुतः रामपादौ प्रणम्य, रामः तौ उभौ आलिङ्ग्य अश्रूणि अपोहितवान्। सुमन्त्रेण गुहेन च सह, राजपुत्राः वनमध्ये समागच्छन्, दिवि शुक्रबृहस्पतिसंयुक्तसूर्यचन्द्राविव। तान् राजान् वनस्थले, गजेन्द्रसदृशान्, दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि, हर्षं त्यक्त्वा, अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य नव्युत्तरण्नवतितमः सर्गः वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणस्य समाप्तः। रामः भरतं दुरवस्थं जटावल्कलधारिणं, अञ्जलिपुटं भूमौ पतितं, युगान्तसूर्यसदृशं दृष्ट्वा। कष्टेन भ्रातरं भरतं तस्य श्यामवर्णं कृशाङ्गं च निरीक्ष्य, रामः बाहुम् उपस्पृश्य तं उद्धृतवान्। रघुनन्दनः रामः तस्य शिरः घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, भरतं गोदाम् उपन्यस्य, स्नेहात् पप्रच्छ। "क्व तव पिता, प्रिय? यत् त्वं वनं आगतः? यावत् स जीवति, त्वं अत्र आगन्तुं न युक्तम्। अहो! दीर्घकालात् अहं भरतं दूरात् आगच्छन्तं पश्यामि; अस्य वनस्थले अपरिचितं रूपम्—किमर्थं प्रिय, त्वं अत्र आगतः? किम् राजा जीवति, प्रिय, यत् त्वं अत्र आगतः? अथवा दुःखेन पीडितः राजा सहसा लोकात् गतः? मृदु, नूनं तव राज्यं, बालस्य ध्रुवं उत्तराधिकारं, न नष्टम्? प्रिय, किं त्वं सत्यव्रतं पितरं सेवसे? किम् सत्यनिष्ठः दशरथः, यः राजसूयाश्वमेधौ अकरोत्, धर्मनिष्ठः, कुशलः? किम् ब्राह्मणः शिक्षितः, नित्यधर्मपरायणः, श्रीमान् इक्ष्वाकुवंशगुरुः, यथायोग्यं पूजितः, प्रिय?" इति स्नेहसिक्तया वाणीया रामः भरतं पप्रच्छ।