भरतः पथि गच्छन् स्वचेतसा चिन्तयति—"अस्यां दिशि भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थलम् अस्माभिः प्राप्तम् इति मे मन्ये; नूनं मन्दाकिनी नदी न दूरस्थिता। एते च वल्कलवस्त्राणि, उन्नतानि बद्धानि, लक्ष्मणेन पन्थानं सूचयितुम् अस्यां विप्रकृष्टकाले गन्तुम् अभिलषता स्थापितानि स्युः। अत्र शैलस्य पार्श्वे शीघ्रगामिनां महाक tusk-युक्तानां गजानां पदानि दृश्यन्ते, परस्परं परिभ्रमन्ति गर्जन्ति च। सघनः कृष्णः धूमः पन्थानमध्यम् उत्पतति, यत्र तापसाः वनमध्येषु नित्यं हविर्दानम् इच्छन्ति। अत्र हर्षपूर्णः अहं धर्मात्मानं नरशार्दूलं राघवं द्रक्ष्यामि, यः महर्षिवत् पितृकृत्यानि अनुष्ठाति।" किञ्चित्कालात्, राघवः चित्रकूटम् आगत्य मन्दाकिनीं नदीनदीम् उपसंपन्नः, जनसमूहे इदं वचनम् उवाच—"नरशार्दूलः भूमौ वीरासनस्थः उपविशति, नृपः एकाकी वनमुपगतः—हन्त, कष्टं मम जन्म जीवितं च! मम हेतोः जगन्नाथः तेजस्वी बलवान् च दुःखमुपागतः; सर्वान् कामान् परित्यज्य राघवः वनमधु निवसति।" इति लोकैः निन्दितः सः, अद्य रामसीतलक्ष्मणयोः पादयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये। एवं विलपन् दाशरथिः वनमध्येषु शुभं विशालं रमणीयं पत्रशालाम् अपश्यत्। सा शाला सालतालाश्वकर्णपर्णैः आच्छादिता, सुप्रसारितकुशासनयुक्ता, यज्ञवेदिवत् शोभते। तत्र चन्द्रिकायाः इन्द्रायुधसमदृढैः सुवर्णपृष्ठैः महाबलैः रणाय योग्यैः शस्त्रैः भूषिता, शत्रुनाशनाय तेजस्विनी। सूर्यकिरणसमप्रभैः तीक्ष्णैः बाणैः, तूणीरस्थैः, नागमुखनिभैः, नागभवनमिव शोभते। रजतवस्त्रैः महद्भिः खड्गैः च, सुवर्णबिन्दुपृष्ठैः कवचैः च शोभिता। सुवर्णभूषितैः गोद्हाङ्गुलित्रैः विचित्रैः, दुर्जयैः शत्रुगणैः परिवृता, मृगयूथेषु सिंहगुहा इव दृश्यते। रामगृहे तत्र भरतः पूर्वतोत्तराभ्याम् अग्निशाला दीप्तां पुण्यां च अपश्यत्। किञ्चित्कालं निरीक्ष्य, सः रामं ज्येष्ठं भ्रातरं जटामुकुटधारिणम् आश्रमे उपविष्टं ददर्श। कृष्णाजिनवल्कलधारी, सर्वतः परिवृतः, अग्निवत् तेजस्वी रामः तत्र आसीनः। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मनेत्रं समुद्रपर्यन्तभूमिपालं धर्मात्मानं भूमिपतिं तत्र ददर्श। महाबाहुं सनातनं ब्रह्माणमिव, कुशासनस्थितं, सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टं अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा महात्मानं भरतः शोकेन संतप्तः, दुःखेन अभिभूतः, कैकेयीसुतः धर्मात्मा अग्रे धावन्। तम् अपश्यन् रामः, सः दुःखार्तः विलपन्, अश्रुपूर्णेन कण्ठेन वाक्यम् उच्चैः न शशाक वक्तुम्—"यः पूर्वं सभायां जनैः सेवितः, सः अधुना मृगमध्यम् उपविष्टः—मम ज्येष्ठभ्राता। यः पूर्वं सहस्रगुण्यैः वस्त्रैः भूषितः, सः अधुना मृगचर्मणा धर्मम् आचरति। यः पूर्वं नानापुष्पमालाभिः विभूषितः, अधुना गुरुभिः जटाभारैः—कथमयं राघवः सहते? यः विधिवत् यज्ञैः पुण्यम् उपार्जितवान्, सः अधुना कष्टेन तपसा धर्मं इच्छति। यस्याङ्गं पूर्वं दिव्यचन्दनलेपितम्, सः अधुना मलिनाङ्गः कथं भवति? मम कृते सुखभुजः रामः इदं दुःखम् उपगतः—धिक् मम क्रूरं जीवितं, लोकनिन्दितम्।" इति विलपन् भरतः स्वेदाम्बुना स्नातं पद्मवदनं रामस्य पादयोः पतितवान्। शोकाभिभूतः महाबलः भरतः 'आर्य' इति एकवारं दुःखेनोक्त्वा, न किञ्चिद् वक्तुं शशाक। अश्रुविगलितकण्ठः सः रामं दृष्ट्वा केवलम् 'आर्य' इत्युक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न शशाक। शत्रुघ्नोऽपि रुदन् रामपादयोः प्रणम्य तिष्ठति। रामः तौ भ्रातरौ आलिङ्ग्य अश्रूणि प्रमार्जयत्। ततः सुमन्त्रगुहाभ्यां सह राजपुत्राः वने समागताः, यथा दिवि सूर्यचन्द्राव् शुक्रबृहस्पती च संमिलिताः। तान् राजानः गजराजोपमाः वने समागतान् दृष्ट्वा, सर्वे वनवासिनः अपि हर्षं परित्यज्य अश्रूण्यपातयन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोनशततमः सर्गः समाप्तः। रामः तु भरतं दुरवबोधम्—जटिलं वल्कलधारिणं, अञ्जलिपुटं भूमौ पतितं, युगान्तसूर्यवद्—ददर्श। कष्टेन भ्रातरं भरतं पलितवदनं कृशाङ्गं च विज्ञाय, रामः बाहुना तं गृहीत्वा। रघुनन्दनः रामः तस्य शीर्षं घ्रात्वा, आलिङ्ग्य, अङ्के आरोप्य, सौहार्देन पृष्टवान्—"क्व तव पिता, वत्स, यदर्थं त्वं वनमागतः? यावत् सः जीवति, तावन् त्वं अत्र आगन्तव्यो नासीः। हन्त, चिरानन्तरं भरतः दूरात् प्राप्तः दृश्यते; अस्मिन् वने तस्य रूपम् अपरिचितम्—किं हेतोः त्वं अत्र आगतः, वत्स?" इति।