भरतः तदा रामलक्ष्मणयोः आश्रमम् अपश्यत्, यत्र तौ समागतौ, तरुषु चिक्षिप्तकुशचीराणि दृष्ट्वा तयोः उपस्थितिं ज्ञातवान्। तस्मिन् वनप्रदेशे महान्ति चर्मणां महिषमृगाणां च सञ्चयान् ददर्श, येन तत्रोष्णाय कृतानि आसन्। वीर्यवान् तेजस्वी च भरतः गच्छन्, शत्रुघ्नं मन्त्रिणश्च समाश्वास्य उवाच— "यत्र भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानम्, तत्रैव वयमागताः स्याम्; मन्ये हि मन्दाकिनी न दूरस्थिता। एतानि चीराणि ऊर्ध्वं बद्धानि लक्ष्मणेन एव मार्गदर्शनार्थं स्थापितानि स्युः, अपूर्वे काले गन्तुकामेन। अत्र पर्वतस्य पार्श्वे शीघ्रगामिनां शुभदन्तिनां पदानि दृश्यन्ते, ये परस्परं भ्रमन्ति गर्जन्ति च। सा धूमधारा, पथि सघना कृष्णा च, यत्र तपस्विनः नित्यं वन्याम् हविः दातुम् इच्छन्ति, तत्रैव दृश्यते। अत्र हर्षयुतोऽहं पश्येयम् आर्यं राघवम्, पुरुषर्षभम्, यः पितृपैतामहम् धर्मम् अनुष्ठाय महर्षिसमः भवति।" तत्क्षणात् एव राघवः चित्रकूटम् अगच्छत्, मन्दाकिनीं च प्राप्तवान्, तत्र जनान् प्रति वाक्यम् उवाच— "स वीरः पुरुषसिंहः भूमौ उपविष्टः, वीरासनम् आसाद्य रमते; स नृपतिः एकाकी वने प्रविष्टः—धिग् मम जन्म, धिग् जीवितम्। मम हेतोः लोकरक्षकः तेजस्वी महाबलश्च दुःखम् आपन्नः; सर्वकामान् परित्यज्य राघवः वने वसति। अहम् अद्य लोकनिन्दितः, रामसीतलक्ष्मणानां पादयोः पतित्वा क्षमां याचितुम् इच्छामि।" एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन् वने महत् शुभम् रम्यम् आश्रमपर्णशालाम् अपश्यत्। सा विशालाभूत्, शालतालाश्वकर्णपत्रैः छन्ना, सौम्यकुशसंस्तरणा, यज्ञवेदिवत् आसीत्। शक्रायुधसमानैः धनुष्मद्भिः, दृढसुवर्णपृष्ठैः, महाबलैः, शत्रुनाशनैः आयुधैः शोभिता। सूर्यरश्मिसदृशैः तीक्ष्णैः बाणैः, तुणीरस्थैः, सर्पमुखोपमैः, सा सर्पगृहवत् अभवत्। रौप्यवस्त्रैः, खड्गैः, सुवर्णबिन्दुप्रतीपितैः कवचैः च शोभिता आसीत्। चित्रगोधाङ्गुलित्रैः सुवर्णमण्डितैः, शत्रुदमकैः, सा मृगयूथमध्ये सिंहगुहावत् ददृशे। भरतः तत्र रामगृहे पूर्वदक्षिणाभिमुखं विस्तीर्णं वेदिं तेजस्विनं हविर्गन्धिनं चापश्यत्। क्षणमालोक्य सः भरतः तम् आर्यं रामं पर्णशालायाम् उपविष्टं जटामण्डलधारिणम् अपश्यत्। स रामं कृष्णाजिनचीरवसानं, सर्वतः दीप्तमिव वह्निम्, समन्तात् उपविष्टम् अपश्यत्। धर्मात्मानं महीपतिम्, सिंहस्कन्धं, महाबाहुं, पद्मलोचनं, समुद्रपर्यन्तवसुधाधिपतिं च ददर्श। स महाबाहुः, सनातनब्रह्मण इव, कुशासनस्थः, सीतालक्ष्मणाभ्यां सहितः आसीत्। तम् दृष्ट्वा, सः कृतात्मा भरतः, शोकेन संतप्तः, दुःखार्तः, धावन् अगच्छत्—स धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः। तम् अपि दृष्ट्वा, सः दुःखसन्तप्तः, विलपन् अश्रुपूर्णकण्ठः, सान्त्वयितुं न शशाक, इदं वचनम् उवाच— "यः पूर्वं सभायाम् उपास्यः जनैः आसीत्, स इदानीं मृगयूथमध्ये उपविष्टः—मम ज्येष्ठभ्राता। यः पूर्वं सहस्रार्हवस्त्रैः भूषितः, स धर्मनिष्ठः अत्र चीराजिनवसनः। यः कदाऽपि विविधैः सुरभिपुष्पमालाभिः भूषितः, सोऽद्य गुरुभारजटाम् धारयति—कथं राघवः तद् सहते? यः विधिवत् यज्ञैः पुण्यम् उपार्जयत्, स इदानीं तपसा धर्मम् इच्छति। यः पूर्वं चन्दनगौरवद्भिः अंगैः अलङ्कृतः, स इदानीं मलिनाङ्गः कथं भवति? मम कृते, सुखभृत् रामः, इदानीं दुःखम् उपागतः—धिग् मम क्रूरजीवनम्, लोकनिन्दितम्।" एवं विलपन्, स्वेदोद्भिन्नपद्ममुखः, भरतः रुदन् रामपादयोः पतितः। शोकेन पीडितः, महाबलः भरतः, "आर्य" इत्येवोक्त्वा, अन्यद् वदितुं न अशक्नोत्। अश्रुबन्धनकण्ठः, तम् श्रीरामं दृष्ट्वा, केवलम् "आर्य" इति चोक्त्वा, न किञ्चिद् अन्यद् उवाच। शत्रुघ्नोऽपि रुदन् रामपादयोः पतितः; रामः तौ समाश्लिष्य अश्रूणि च प्रमार्जयत्। ततः सुमन्त्रगुहाभ्यां सहिताः राजपुत्राः तस्मिन् वने समागताः, यथा दिवि सूर्यचन्द्राव् शुक्रबृहस्पती च। तान् राजर्षीन्, गजेन्द्रसमान्, महावने समागतान् दृष्ट्वा, सर्वेऽपि वनवासिनः हर्षम् उत्सृज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोनशतमः सर्गः वाल्मीकिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य समाप्तः। ततः रामः भरतं ददर्श—दुर्बोधम्, जटाचीरधारिणम्, अञ्जलिपुटम्, भूमौ पतितम्, युगान्तसूर्यसन्निभम्। किञ्चित् प्रकारेण भ्रातरं भरतं, शुष्कवर्णम्, कृशतनुम्, ज्ञात्वा, रामः बाहुना तम् आलिङ्ग्य जग्राह।