भरतः तस्य आश्रमस्य पुरतः स्थितं तृणकाष्ठं विदारितं पुष्पसमूहांश्च सञ्जातान् अपश्यत्। तत्रैव रामलक्ष्मणयोः आश्रमं दृष्ट्वा, तेषां तत्र स्थितिं वृक्षेषु विततानां कुशाजिनवासांसि विक्षिप्तानि दृष्ट्वा अचिन्तयत्। तस्मिन्वने च स महतीः चर्ममृगमहिषचर्मसमूहान् अपश्यत्, येषां सङ्कलनं तत्र शीतार्त्यर्थं कृतम्। बलवान् तेजस्वी च भरतः गच्छन् आत्मविश्वासेन शत्रुघ्नं मन्त्रिणः च सम्बोधयन् उवाच— "अत्रैव अस्माभिः भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तम् इति मन्ये; न हि मन्दाकिनी नदी दूरस्थिता। एते च वल्कलवस्त्राणि उच्चैः बद्धानि लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ गन्तुम् इच्छता स्थापिता इति मन्ये। अत्र पर्वतान्तराले शीघ्रगामिनां महाकर्णानां गजानां पदचिह्नानि दृश्यन्ते, ये परस्परं परिभ्रमन्तः निनदन्ति। सा घना कृष्णधूम्रधूम्रवर्त्मना धूमरेखा दृश्यते, यत्र वनवासिनः तपस्विनः नित्यं होमकर्म कुर्वन्ति। अत्रैव प्रमुदितोऽहम् आर्यं राघवं पुरुषव्याघ्रम् दृष्ट्वा पितृकार्यनिरतं महर्षिसमं द्रक्ष्यामि।" किञ्चित्कालं यावत् एव राघवः चित्रकूटं प्राप्य मन्दाकिनीमत्यगात्, तत्रैव जनान् प्रति इदं वचनमब्रवीत्— "एष पुरुषसिंहः भूमौ विराजते, वीरासनस्थः, एकान्तवासं प्रविष्टः—धिग्जन्म मे, धिग् जीवितम्। मम हेतोः जगन्नाथः तेजस्वी महाबलश्च दुःखमुपगतः, सर्वकामान् परित्यज्य राघवः वने वसति। इदानीं लोकेन निन्दितः सन् रामसीतलक्ष्मणानां पादयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये।" एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन्वने पुण्यं सुन्दरं महद् पत्रशालाम् अपश्यत्। सा विस्तीर्णा, सालतालाश्वकर्णपत्रैः छादिता, कोमलैः कुशैः सम्विता, यज्ञवेदिकेव विराजिता। तत्रेन्द्रायुधसदृशैः बलिनः सुवर्णपीठैः धनुषाम् अलङ्कृता, शत्रुनाशनशस्त्रैः शोभिता। तत्र सूर्यांशुसदृशैः तीक्ष्णैः बाणैः, कार्मुकैः, सर्पमुखोपमैः, तोरणेषु निवेशितैः, सर्पगृहं इव शुशुभे। महतीभिः रजतवस्त्रैः, खड्गैः, कनकबिन्दुप्रतिमैः कवचैः भूषिता, शोभायमानासीत्। सुवर्णमण्डितैः गोधाङ्गुलित्रैः विचित्रैः, शत्रुसंघैः परिवृता, मृगयूथेषु सिंहगुहा इव बभौ। भरतः तत्र रामस्य वासगृहं दृष्ट्वा, पूर्वदिशं चोत्तरदिशं चाभिमुख्य वेदिकां दीप्तां पावकसमीपां पुण्यां च अपश्यत्। क्षणमिव तत्र स्थित्वा भरतः स्वमग्रजं रामं जटामण्डलधारिणं शालायां निषण्णं दृष्ट्वा प्रणम्य अपश्यत्। रामोऽपि तत्राजिनवल्कलधारी, सर्वतः परिवृतः, अग्निवत् दीप्तमानः, समुपविष्टः। स धर्मात्मा पृथिवीपतिः सिंहस्कन्धः महाबाहुः पद्मलोचनः, समुद्रपर्यन्तराज्यस्य स्वामी, तत्र आसनस्थः ब्रह्मेव शाश्वतः, सदार्भासनसंवृतः सीतया लक्ष्मणेन च सह। तम् दृष्ट्वा शोकार्तः भरतः, धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः, दुःखवेगेन अभिभूतः, अग्रजस्य पादयोः पतितवान्। तम् एवं दुःखार्तं विलपन्तं, अश्रुपूरितगद्गदकण्ठं, किंचिदपि वक्तुं न शेक; केवलं "आर्य" इति एकवारं प्रोक्त्वा, पुनः किंचिदपि न उक्तवान्। शत्रुघ्नोऽपि अश्रुपूरितः रामपादयोः प्रणम्य, रामेण समालिङ्गितः, तयोः अश्रूणि पाणिना मृदितानि। सुमन्त्रगुहाभ्यां सह राजपुत्राः तत्रैव वनान्तरे समागताः, यथा नभसि सूर्यचन्द्राव् शुक्रबृहस्पती च स्यु: तथैव बभूवुः। ते राजानः महागजेन्द्रसदृशाः, वनमध्यगता, वनवासिनां सर्वेषां हर्षं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य नवतितम्युत्तरनवत्युत्तरसर्गः वाल्मीकिमुनेः प्राचीनपावनरामायणे समाप्तः।