भरतः शनैः वनमार्गेण गच्छन् भ्रातुः पत्रशालां तथा तपस्विनां निवासस्थानं दृष्टवान्। तस्य शालायाः पुरतः छिन्नं काष्ठं पुष्पाणां च राशिं सम्यक् संचितं अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं दृष्ट्वा, तत्र वृक्षेषु विक्षिप्तानि कुशाच्छादितवस्त्राणि तयोः उपस्थितिं सूचयन्ति इति स प्राज्ञः अचिन्तयत्। तस्मिन्नेव वनस्थले महतीं मृगमहिषचर्मराशिं शीतार्थं निर्मितां अपश्यत्। बलवान् तेजस्वी च भरतः यत्र यत्र यायात्, तत्र तत्र शत्रुघ्नं मन्त्रिणः च समाश्वास्य समाहितया वाचा प्रोवाच— "अस्मिन्नेव स्थले भारद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तम् इति मे मन्ये; मन्दाकिनी नदी च नातिदूरे अस्ति।" "एतानि उच्चस्थाने स्थापितानि वल्कलानि लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ गन्तुमिच्छता स्थापितानि स्युः।" "अत्र पर्वते शीघ्रगामिनां सुमुखानां गजांनां पदानि परिभ्रमन्ति, परस्परं ह्रादयन्ति च।" "तत्र गहनं तमसि धूमं दृश्यते, यत्र वनवासिनः तपस्विनः नित्यं हविर्देयं समर्पयन्ति।" "अत्र आनन्देन रामं, नरसिंहम्, महर्षिसदृशं, पितृकार्यपरायणं द्रक्ष्यामि।" किञ्चित्कालं व्यतीत्य, राघवः चित्रकूटं प्राप्तः मन्दाकिन्याः तीरम् आगच्छत्। तत्र जनान् प्रति इदं वचनं अवदत्— "नरसिंहः भूमौ वीरासनं आसाद्य सुखं स्थितः; नरपतिः एकाकी वने प्रविष्टः—धिग् मम जन्म जीवितं च।" "मम हेतोः लोकनाथः तेजस्वी बलवान् च दुःखमुपागतः; सर्वेषु कामेषु परित्यज्य राघवः वने वसति।" "लोकनिन्दितः सन् अद्य रामसीतलक्ष्मणानां चरणयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये।" एवं विलपन् दशरथस्य पुत्रः तस्मिन्वने महतीं शुभां रम्यां पत्रशालां दृष्टवान्। सा विस्तीर्णा शालतालाश्वकर्णपत्रैः छादिता, कुशानां मृदुलैः तत्र वेदिवत् प्रसारितम्। इन्द्रायुधसदृशैः दृढैः सुवर्णपृष्ठैः धनुष्मद्भिः शालां शोभयन्ति, शत्रुनाशनाय योग्यैः। सूर्यरश्मिसदृशैः तीक्ष्णैः बाणैः कुम्भेषु निहितैः, नागवद् दीप्तिमन्तः, नागगृहं इव शालां निर्माति। महतीभिः रजतवस्त्रैः, खड्गैः, सुवर्णबिन्दुप्रतीपैः चर्मभिः शोभिता। सुवर्णमयैः गोधाङ्गुलित्रैः, शत्रुसमूहैः परिवृता, वनमृगेषु सिंहगुहा इव सा शाला आसीत्। रामनिवासे, भरतः पूर्वोत्तराभिमुखं विस्तीर्णं वेदिम्, शुभाग्निसंयुक्तां अपश्यत्। किञ्चित् क्षणं निरीक्ष्य, भरतः भ्रातृवर्यं रामं शालायां जटामुकुटधारणं उपविष्टं ददर्श। कृष्णाजिनवल्कलधारणं दीप्यमानं अग्निसदृशं, सर्वतः परिवृतं रामं अपश्यत्। सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं पद्मलोचनं, समुद्रपर्यन्तभूमिपालं धर्मात्मानं अपश्यत्। दीर्घबाहुं सनातनं ब्रह्माणमिव, दर्भासनमुपविष्टं, सीतालक्ष्मणसहितं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, भरतः, शोकसन्तप्तः, धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः, दुःखेन अभिभूतः, अग्रजं प्रति द्रुतं अभ्यगच्छत्। दुःखसन्तप्तः, अश्रुपरिप्लुतवाचा, सन्तापात् वाक्यं न शशाक्, इदं वचनं उवाच— "यः पूर्वं सभायां जनैः सेवितः, स इदानीं वनमृगैः सह उपविष्टः—मम अग्रजः।" "यः पूर्वं सहस्रवस्त्रैः भूषितः, स धर्मं चरति कृष्णाजिनेन।" "यः पूर्वं विविधैः पुष्पमालाभिः भूषितः, स इदानीं गुरुं जटासमुच्चयं धारयति—कथं राघवः तत्र स्थितः?" "यः विधिवत् यज्ञैः पुण्यं संचितवान्, स इदानीं तपसा धर्मं अन्वेषति।" "यस्य पूर्वं गात्रं चन्दनद्रव्यैः अभिषिक्तम्, तस्य गात्रं इदानीं मलिनम्—कथं स धर्मात्मा तत्र स्थितः?" "मम कारणात् सुखसंसिद्धः रामः दुःखमुपगतोऽस्ति; धिग् मम पापजीवितम्, लोकनिन्दितम्।" एवं विलपन्, शोकसन्तप्तः, ताम्रवदनः, स्वेदसिक्तमुखः, भरतः रामपादयोः पतितः। शोकग्रस्तः बलवान् भरतः "आर्य" इति केवलं वदन्, अन्यद् वाक्यं न शशाक्। अश्रुपरिप्लुतकण्ठः, रामं दृष्ट्वा, "आर्य" इति केवलं उक्त्वा, अन्यद् वाक्यं न शशाक्। शत्रुघ्नः अपि अश्रुविलीनः रामपादयोः प्रणम्य रामेण आलिङ्गितौ, तयोः अश्रूणि अपोहितानि। सुमन्त्रगुहसहितौ राजकुमारौ वनस्थले समागतौ, सूर्यचन्द्राविव शुक्रबृहस्पतिसंयुक्तौ। तान् राजान् वनमध्ये गजराजसदृशान् दृष्ट्वा सर्वे वनवासिनः सुखं परित्यज्य अश्रूणि मुमुचुः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य नव्युत्तरणनवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य श्रीरामायणे समाप्तः।