सर्वेषां वक्तृणां श्रेष्ठः रामः, पर्वतशिखरेषु विकसितशिखराणि वृक्षसमूहान् अतिक्रम्य गच्छति स्म। तस्य समीपत्वात्, तत्र मूलानि पुनः पुनः निरीक्ष्यन्ते न। तं दृष्ट्वा, महात्मा भरतः स्वसैन्यसहितः विस्मितः अभवत्—“अत्र रामः अस्ति,” इति ज्ञात्वा, यथा कश्चित् जलनिधेः पारं प्राप्तवान्। ततः, चित्रकूटे पर्वते, रामस्य आश्रमस्य श्रुत्वा, यः पुण्यः साधुभिः निवासितः, महात्मा भरतः गुहसहितः शीघ्रं तत्र गच्छति स्म, सेनाम् व्यवस्थित्य। अथ आयोध्याकाण्डस्य रमणीयस्य रामायणस्य वाल्मीकिना कृतस्य अष्टनवत्युत्तरसर्गः समाप्तः। सैन्ये स्थिते, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन् अग्रे ययौ। सः वसिष्ठं मुनिं शीघ्रं मातरं आनयेत् इति सन्देशं प्रेषयामास, वृद्धजनान् प्रति भक्तः सः शीघ्रं अग्रे ययौ। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं समीपं अनुगच्छन्, यतः भरतः च शत्रुघ्नः च रामं द्रष्टुम् उत्सुकौ आस्ताम्। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालाम् तथा तपस्विनां निवासेषु स्थितम् आश्रमम् अपश्यत्। तस्य शालायाः पुरतः, चिन्नकाष्ठानि पुष्पसमूहान् च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमम् दृष्ट्वा, वृक्षेषु विक्षिप्तानि कुशवासांसि तयोः आगमनम् सूचयन्ति इति अभिज्ञाय। तत्र वनान्तरे, महतीं मृगमहिषचर्मसमूहान् शीताय निर्मितान् अपश्यत्। बलवान् तेजस्वी भरतः गच्छन् शत्रुघ्नं मन्त्रिणः च आत्मविश्वासेन सम्बोधितवान्—“अत्र भरद्वाजेन उक्तं स्थानम् आगतम् इति मन्ये; मन्दाकिनी नदी दूरं नास्ति। लक्ष्मणः असमये गन्तुम् इच्छन्, उच्चस्थाने वल्कवासांसि मार्गचिह्नाय स्थापितवान्। पर्वते, गजपदानी, महादन्तिनः परिक्रम्य गर्जन्तः, दृश्यन्ते। पथि घनतमः धूमः दृश्यते, यत्र वनवासिनः तपस्विनः नित्यं हविष्यम् यजन्ति। अत्र, हर्षपूर्णः अहं धर्मात्मानं राघवम् द्रक्ष्यामि, यः पितृपैत्रिकं कर्म आचरति, महर्षिवत्। अल्पकालेन राघवः चित्रकूटम् आगच्छत्, मन्दाकिनीं प्राप्तवान्, जनान् प्रति इदं उक्तवान्। पुरुषसिंहः भूमौ वीरासनम् उपविश्य, एकान्ते प्रविष्टः—धिक् मम जन्म जीवितं च! मम कारणात्, लोकनाथः तेजस्वी बलवान् च, विपत्तिम् उपगतः; सर्वेषां कामान् परित्यज्य, राघवः वने वसति। लोकैः निन्दितः, अद्य अहं रामसीतालक्ष्मणानाम् पादौ पतित्वा क्षमां याचिष्ये। एवं विलपन् वनान्तरे, दशरथस्य पुत्रः विशालां शुभां रम्यां पर्णशालां अपश्यत्। सा शाला सालतालाश्वकर्णपर्णैः आच्छादिता, कुशैः मृदुलैः सम्वित्ता, यज्ञवेदिवत् शान्ता। तत्र, इन्द्रायुधसदृशैः दृढैः सुवर्णपृष्ठैः धनुष्मद्भिः शोभिता, शत्रुनाशनैः आयुधैः दीप्यमानैः। सूर्यकिरणसदृशैः बाणैः, तीक्ष्णैः दीप्तैः, कोशेषु स्थापितैः, नागसदृशैः, नागकुञ्जरमिव शोभिता। महान् रजतवस्त्रैः खड्गैः च, सुवर्णबिन्दुचिह्नितैः कवचैः शोभिता। विचित्रैः गोमयकञ्चुकैः सुवर्णमण्डितैः, अप्रतिरुद्धैः शत्रुगणैः परिवृता, सिंहगुहावद् वन्यजन्तुषु शोभिता। रामगृहस्थले, पूर्वोत्तराभिमुखं विस्तीर्णं वेदिम् अग्निशोभितम् पावनं अपश्यत्। क्षणमेकं निरीक्ष्य, भरतः पर्णशालायाम् जटामुकुटधारिणम् अग्रजम् रामम् अपश्यत्। कृष्णाजिनवल्कवाससा सम्वृतम् अग्निसदृशम् सर्वतः परिवृतम् अपश्यत्। सिंहस्कन्धम् दीर्घबाहुम् पद्मनेत्रम् समुद्रपर्यन्तभूमिपालम् धर्मात्मानम् अपश्यत्। दीर्घबाहुम् नित्यब्रह्मसदृशम्, कुशासनस्थम् सीतालक्ष्मणसहितम् अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा, महाभागः भरतः दुःखशोकसम्बाधः सीतायाः पुत्रः अग्रजस्य पादौ अभिप्रययौ। दुःखपरिप्लुतः, अश्रुपर्यन्तः, कण्ठः अवरुद्धः, वाक्यं उदीरयामास—“यः पूर्वं सभायां जनैः सेवितः, सः अधुना वन्यपशुषु मध्ये उपविष्टः। यः पूर्वं कोटिवस्त्रैः विभूषितः, सः अधुना मृगचर्मणा धर्मं आचरति। यः पूर्वं विविधैः पुष्पमालाभिः शोभितः, सः जटासमूहम् धारयति—कथं राघवः तद् सहते। यः पूर्वं विधिवत् यज्ञैः पुण्यम् अर्जितवान्, सः अधुना शरीरक्लेशेन धर्मं अन्वेषयति। यस्य पूर्वं गात्रम् चन्दनस्नेहेन अभिषिक्तम्, तस्य अधुनैव गात्रम् मलिनम्—कथं एष धर्मात्मा तद् सहते।” एवं भरतः, शोकविषादपरिप्लुतः, रामस्य आश्रमम्, तस्य दुःखम्, तस्य धर्मनिष्ठाम्, तस्य वनवासजीवनम्, तस्य आयुधसमूहम्, तस्य पर्णशालायाः रम्यता च, श्रद्धया निरीक्ष्य, अग्रजस्य पादौ पतित्वा, क्षमां याचितुम् उद्युक्तः अभवत्।