एवमुक्त्वा महात्मा बलवान् भरतः पुरुषर्षभः पादातिरेव महद् वनं प्रविवेश। स तु वाक्यविशारदः पर्वतान्तरगतान् वृक्षसंघातान् पुष्पिताग्रान् अतीत्य जगाम। तत्र तेषां मूलेषु सन्निकर्षात् पुनः पुनः द्रष्टव्यं नाभवत्। तं दृष्ट्वा भरतं महात्मानं सहसैनिकगणं च, 'अत्रैव रामः' इति ज्ञात्वा, जलस्य पारं प्राप्त इव, विस्मयं जग्मुः। ततः स महात्मा गुहेन सह, चित्रकूटगिरौ रामस्याश्रमं पुण्यं महर्षिसंनिवेशं श्रुत्वा, स्वसेनां व्यवस्थित्य, शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिप्रणीत आदिकाव्ये अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेना तत्र व्यवस्थितायां, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नस्य मार्गं दर्शयन् अग्रे जगाम। वसिष्ठं मुनिं शीघ्रं मातरं आनयेत्याज्ञाप्य, वृद्धानां प्रति भक्त्या शीघ्रं प्रस्थितवान्। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नसमीपं गच्छन्, रामदर्शनलालसया भरतेन सह, त्वरया अन्वगच्छत्। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालां तपस्विनिवेशेषु स्थितां ददर्श। तस्याः पुरतः छिन्नकाष्ठानि पुष्पराशिं च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः तत्र आगमनं च, वृक्षेषु निपातितानि कुशाजिनानि च दृष्ट्वा, तयोः स्थितिं अवगच्छत्। तत्र वनान्तरे महतीः अजिनचर्मराशीन् शीतेषु स्थापिताः अपश्यत्। स बलवान् तेजस्वी भरतः शत्रुघ्नं मन्त्रिणश्च विश्वास्य इदं वचनमुवाच— 'अस्माभिः भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तमिव; मन्दाकिन्याः समीपं नातिदूरम्। एतानि उच्चस्थाने यानि वल्कलानि लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ स्थापितानि स्युः। अत्रैव पर्वतान्तरे महान् गजेन्द्रस्य पदचिह्नानि दृश्यन्ते, परस्परं गर्जन्ति परिभ्रमन्ति च। असौ धूमः सघनः कृष्णः पन्थानं अनुगच्छन् दृश्यते, यत्र तपस्विनः नित्यं वन्ये हविर्ददति। अत्र प्रमुदितोऽहं धर्मात्मानं रामं द्रक्ष्यामि, यः पितृकर्माणि कुर्वन् महर्षिसमः नरव्याघ्रः।' अल्पेन कालान्तरेणैव रामः चित्रकूटं गत्वा मन्दाकिन्याः तीरे प्रजाजनं प्रति वाक्यमब्रवीत्— 'नरव्याघ्रः भूमौ वीरासनस्थः, एकाकी वनं प्रविष्टः, हाहन्त मम जन्म जीवितं च! मम हेतोः लोकनाथः तेजस्वी रामः सर्वकामान् परित्यज्य वनं प्रविशत्। लोकैः निन्दितोऽहं अद्य रामसीतालक्ष्मणपादौ पतित्वा क्षमां याचिष्ये।' एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन् वने पुण्यां रम्यां विस्तीर्णां पर्णशालां ददर्श। सा शाला सालतालाश्वकर्णपर्णैः वितता, सुप्रसन्नकुशशय्या यज्ञवेदिवत् आसीत्। तत्र इन्द्रायुधसमानानि बलिनि सुवर्णपृष्ठानि धनूंषि, शत्रुनाशकानि, शोभायमानानि आसन्। तीक्ष्णानि तेजस्विनि सूर्यरश्मिसदृशानि बाणानि तूणीषु निहितानि, नागलोकमिव तां शालयं कृतवन्ति। महतीं रौप्यवस्त्रसंपन्नां खड्गैः सुवर्णचित्रैः चर्मभिः शोभितां ददर्श। सुवर्णालङ्कृतैः गोदूकैः, शत्रुसंघैः संवृतां, मृगयूथेषु सिंहगुहामिव, तां शालां ददर्श। रामविवासे पूर्वदिशं प्राचीं च यष्टिं वह्निसंयुक्तां पुण्यां वेदिवद् भरतः अपश्यत्। क्षणमात्रं दृष्ट्वा सः भरतः पर्णशालायां न्यस्तजटाम् अग्रजं रामं ददर्श। स तं कषायाजिनवस्त्रधरं, सर्वतः तेजसा दीप्तं, अग्निमिव, उपविष्टं ददर्श। सिंहस्कन्धं महाबाहुं कमलनयनं क्षितीश्वरं सागरपर्यन्तभूमिपतिं धर्मात्मानं रामं ददर्श। स महाबाहुः नित्यब्रह्मसदृशः, कुशासनस्थः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तत्रोपविष्टः। तम् दृष्ट्वा भरतः दुःखशोकाभिभूतः, कैकेयीपुत्रः धर्मात्मा, वेगेन अग्रजं प्रति प्रधावित। तम् एवं दुःखितं विलपन्तं, अश्रुपूर्णवदनं, गद्गदस्वरं, भरतः वचनमुवाच— 'यः पूर्वं सभायां जनैः सेवनीयः आसीत्, सः अद्य मृगमृगयूथेषु उपविष्टः। यः पूर्वं सहस्रशः मूल्यवस्त्रैः भूषितः, सः अद्य मृगचर्मवस्त्रधारी धर्मं आचरति। यः पूर्वं विविधैः सुमनोहरैः पुष्पमाल्यैः भूषितः, सः अद्य गुरुतरं जटाजूटं धारयति—कथं रामः तद् सहते? यः यथाविधि यज्ञैः पुण्यं संचितवान्, सः अद्य तपसा धर्ममिच्छन् वने वसति।' एवं स भरतः, दुःखसागरमग्नः, रामदर्शनलालसया, भ्रातुः पादौ पतितुं त्वरितः, धर्मपथे स्थितः, तत्र रामसीतालक्ष्मणान् प्रणम्य क्षमां याचितुम् उपचक्रमे।