भीमं तद् वनं, यत्र बहुविधमृगसंघैः समाकीर्णं, स्वार्थं सम्प्राप्तमिवाभवत्, यतः श्रीरामो महाबलः, क्षत्रियश्रेष्ठः, तत्र निवसति स्म। एवं उक्त्वा महात्मा भरतः, पुरुषर्षभः, महाबाहुः, पद्भ्याम् एव महद् वनं प्रविवेश। स तु वाक्यविशारदः भरतः, पर्वतशिखरेषु विकसितपुष्पशिखरैः वृक्षगुच्छैः सुन्दरैः मार्गं गच्छन्, पुनः पुनः मूलेषु दृष्ट्वा न तिष्ठति स्म। तत्र समीपगमनात् पुनः पुनः मूलेषु दृष्टिरनावृत्ता। भरतः तु सः, स्वसखिभिः सहितः, तत्र रामं दृष्ट्वा, 'अत्र रामः' इति ज्ञात्वा, जलनिधेः पारमिव प्राप्तः, विस्मितः अभवत्। ततः सः महात्मा भरतः, गुहसहितः, सेनां व्यवस्थित्य, शीघ्रं चित्रकूटपर्वतं यत्र रामाश्रमं श्रुत्वा, पुण्यं मुनिवासितं, तत्र जगाम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनेः प्रणीते आदिकाव्ये अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। सेना तु व्यवस्थितायाम्, भरतः उत्साहितः भ्रातरं द्रष्टुं ययौ, शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन्। वसिष्ठाय मुनये सन्देशं प्रेषयत्—'शीघ्रं मातरं आनय' इति, वृद्धजनभक्तः सः शीघ्रं अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं समीपं गच्छन्, तयोः भरतस्य च शत्रुघ्नस्य च रामदर्शनलालसया अन्वगच्छत्। भरतः गच्छन् भ्रातुः पर्णशालां ददर्श, तपस्विवासेषु स्थितम् आश्रमं च। तस्याः शालायाः पुरस्तात्, दर्भकाष्ठानि छिन्नानि, पुष्पसमूहांश्च समावाहितान् अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं तत्र दृष्ट्वा, वृक्षेषु चिक्षिप्तानि कुशाजिनानि चिह्नानि दृष्ट्वा, तयोः आगमनं ज्ञातवान्। तस्मिन्वने, महतीः चर्माजिनानि, मृगमहिषचर्मनिर्मितान्, संचितान् ददर्श। तदा महाबलः दीप्तिमान् भरतः, शत्रुघ्नं मन्त्रिभिश्च सह, विश्वासपूर्वकं वचनमुवाच—'अत्रैव भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तमिव मन्ये; मन्दाकिनी नदी अपि न दूरस्थेति मे मतिः।' 'एतानि चीराणि, उच्चैः बद्धानि, लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ गन्तुम् इच्छता स्थापितानि स्युः।' 'पर्वतपृष्ठे त्वरितगजस्य सुवर्णदन्तस्य पदानि परिभ्रमन्ति, परस्परं निनादयन्ति च।' 'स्निग्धः स घनधूमः, यत्र यज्ञकर्मणि मुनयः सदा यतन्ते, तत्रोत्थाय दृश्यते।' 'अत्र हर्षसम्भृतः रामं राघवं, नरव्याघ्रम्, पितृकर्मकुशलम्, महर्षिसदृशम्, द्रक्ष्यामि।' अल्पेनैव कालेन राघवः चित्रकूटं प्राप्तः, मन्दाकिनीं नदीम् उपेत्य, जनान् प्रति वचनमुवाच। 'नरव्याघ्रः पृथिव्यां वीरासनस्थः, एकान्ते प्रविष्टः, अहो मे जन्म जीवितं च दुःखाय।' 'मम हेतोः लोकनाथः, दीप्तिमान् महाबलः, विपत्तिं प्राप्तः; सर्वेभ्यः कामेभ्यः परित्यज्य, रामो वने वसति।' 'इति लोकेन निन्दितः, अद्य रामस्य, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च पादौ पतित्वा क्षमां याचिष्ये।' एवं विलपन् दशरथात्मजः, तस्मिन्वने, महतीं शुभां रम्यां च पर्णशालां ददर्श। सा शाला विस्तीर्णा, सालतालाश्वकर्णपत्रैः छन्ना, मृदुना कुशशय्यया समलङ्कृता, यज्ञवेदिकामिव शोभते। इन्द्रायुधसदृशैः धनुष्भिः, सुवर्णपृष्ठैः, महाबलैः, रणयोग्यैः, शत्रुनाशनैः शस्त्रैः शोभिता। तीक्ष्णैः बाणैः, सूर्यरश्मिसदृशदीप्तिभिः, तोरणेषु निधाय, सर्पमुखोपमवदनैः, सर्पविवरमिव ददर्श। रौप्यवस्त्रैः, खड्गैः, सुवर्णचिह्नितैः कवचैः च शोभिता, दीप्तिमती बभूव। चित्रगोधाङ्गुलित्रैः, सुवर्णमण्डितैः, शत्रुसंघैः परिवृता, मृगयूथेषु सिंहगुहामिव बभूव। भरतः तत्र रामगृहे, पूर्वोत्तराभिमुखं, दीप्तमग्निसंयुक्तं, पुण्यं वेदिकां ददर्श। क्षणं विलोक्य, भरतः स्वमग्रजं रामं पर्णशालायां जटामण्डलधारिणं उपविष्टमपश्यत्। तं रामं, कृष्णाजिनचीरधारिणं, सर्वतः दीप्तिमन्तं, वह्निसदृशं, समुपविष्टं ददर्श। पृथिव्याः धर्मिष्ठं नृपतिं, सिंहस्कन्धं, महाबाहुं, पद्मलोचनं, समुद्रपर्यन्तभूमिपालकम् अपि ददर्श। सः रामः, महाबाहुः, सनातनब्रह्मण इव, कुशासनस्थः, सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टः। तम् दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, शोकसन्तापपीडितः, धावन् अग्रे जगाम, धर्मात्मा कैकेयीपुत्रः। तम् एवम् विलपन्तं, अश्रुपूर्णवदनं, सन्तप्तं, तिष्ठन्तं, भरतः वाक्यं जगाद। 'यः पूर्वं जनसमाजे सेवनीयः आसीत्, सः अधुना वने मृगयूथेषु उपविष्टः—मम अग्रजः।' 'यस्मिन्पूर्वं सहस्रदक्षिण्ययुक्तानि वस्त्राणि शोभन्ते स्म, सः अधुना काषायाजिनवसनः धर्मं आचरति।' 'यो हि पूर्वं विविधैः पुष्पमाल्यैः विभूषितः, सः अधुना गुरुतरं जटाजूटं धारयति—कथं राघवः एतत् सहते?