भरतः, भ्रातृपादयोः राजलक्षणाङ्कितयोः शिरसि स्थापयित्वा शान्तिं न प्राप्स्यामि इति मनसि निश्चित्य, तावत् तस्य योग्यस्य राज्यस्य भ्रातुः पितृपदेषु स्थितस्य अभिषेकजलैः स्नातस्य शान्तिं न प्राप्स्यामि इति पुनः पुनः चिन्तयन् आसीत्। सौमित्रिः तु धन्यः, यः रामस्य पद्मनेत्रस्य मुखं शशिनः शुद्धिमिव दीप्तं पश्यति। वैदेही जनकनन्दिनी तु महाभागा, या पतिसंयुता समुद्रपर्यन्ते भूमौ चरति। चित्रकूटः पर्वतराजसदृशः धन्यः, यत्र काकुत्स्थः कुबेरः नन्दने यथा वसति। अयं वनः भीमः, यः मृगैः सेवितः, तेन स्वार्थं साधितः, यत्र रामः वीरश्रेष्ठः वसति। एवं उक्त्वा, महाबाहुः पुरुषश्रेष्ठः भरतः पद्भ्यां महावनं प्रविष्टः। सः श्रेष्ठवक्ता पर्वतशिखरेषु वृक्षसमूहान् पुष्पिताग्रान् अतीत्य गच्छति। समीपवर्तिनः मूलानि दृष्ट्वा पुनः न पश्यति। तं दृष्ट्वा भरतं सहानुगैः 'रामः अत्र' इति ज्ञात्वा मोहम् आपन्नः, यथा जलस्य पारम् प्राप्तः। ततः चित्रकूटे पर्वते, रामाश्रमस्य पुण्यस्य साधुसंवसितस्य श्रुत्वा, महात्मा गुहसहितः सेना स्थापयित्वा शीघ्रं तत्र गतः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य अष्टनवत्युत्तरशततमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। सेना व्यवस्थितायाम्, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नं मार्गदर्शयन् अगच्छत्। वसिष्ठं मुनिं शीघ्रं मातरं आनय इति सन्देशं प्रेषयन्, वृद्धजनभक्तः शीघ्रं अग्रे गच्छति। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं अनुगच्छन्, रामदर्शनकाङ्क्षया भरतसहितः। भरतः गच्छन् भ्रातुः पत्रशालां तपस्विनां निवासेषु स्थिताम् अपश्यत्। तस्य शालायाः पुरतः दारु विकृतं पुष्पसमूहांश्च दृष्टवान्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं तत्र आगतानां कुसान्नानि वृक्षेषु प्रक्षिप्तानि दृष्ट्वा तत्र स्थितौ इति चिन्तयन्। तस्मिन् वने मृगमहिषचर्मणां तुष्टिम् हेतुं कृतानि महान्ति सञ्चयानि अपश्यत्। महाबलः भरतः शत्रुघ्नं मन्त्रिणश्च विश्वासेन सम्बोधितवान्। 'इदम् स्थानं भरद्वाजेन उक्तं प्राप्तम् इति मन्ये; मन्दाकिनी नदी दूरं नास्ति' इति उक्तवान्। 'एतानि वल्कलानि उन्नतानि लक्ष्मणेन मार्गचिन्हाय रात्रौ गन्तुम् इच्छता स्थापितानि' इति अपि। 'अत्र पर्वते गजपदानी द्रुतगजस्य परिक्रमणं गर्जनं च दृश्यते' इति। 'पथि घना कृष्णा धूमराशिः दृश्यते, यत्र वनवासिनः तपस्विनः नित्यं हविः समर्पयन्ति' इति। 'अत्र अहं हर्षपूर्णः राघवं नरसिंहम् पितृकार्याणि कुर्वन्तं महर्षिसदृशं द्रक्ष्यामि' इति। ततः अल्पेन कालेन राघवः चित्रकूटं मन्दाकिनीं च आगच्छत्, जनान् सम्बोधितवान्। नरसिंहः भूमौ वीरासनं आसाद्य, एकान्तं प्रवेश्य, 'हाय मम जन्म जीवितं च!' इति शोकम् अभ्यधात्। 'मम कारणात् लोकनाथः रामः दीप्तः महाबलः दुःखमापन्नः, सर्वकामान् परित्यज्य वने वसति' इति। 'लोकदोषेण अद्य रामसीतालक्ष्मणपादयोः पतित्वा क्षमायाः याचिष्ये' इति। एवं वनमध्ये विलपन् दशरथनन्दनः शुभां विशालां पत्रशालां अपश्यत्। सा शाला सालतालाश्वकर्णपत्रैः विचित्रिता, कुसान्नैः मृदुलैः यज्ञवेदिसदृशी। तत्र इन्द्रधनुषसदृशैः सुवर्णपृष्ठैः बलिष्ठैः धनुषां शोभया शाला शोभितम्। सूर्यकिरणसदृशैः तीक्ष्णैः बाणैः, कुण्डेषु स्थितैः, नागसदृशैः, नागगृहसदृशी शोभा आसीत्। रौप्यवस्त्रैः खड्गैः सुवर्णचिह्नितैः पट्टैः शाला दीप्तमान् आसीत्। सुवर्णसङ्कलितैः गोधाङ्गुलीयकैः विविधैः, शत्रुसमूहैः परिवृतः, सिंहगुहासदृशी आसीत्। तत्र रामनिवासे भरतः पूर्वदक्षिणाभिमुखं दीप्तं वेदिम् अग्निसहितं पवित्रम् अपश्यत्। क्षणं निरीक्ष्य, भरतः तत्र रामं जटामुकुटधारणं शालायां स्थितं अपश्यत्। कृष्णमृगचर्मवल्कलधारणं दीप्तं अग्निसदृशं सर्वतः परिवृतं रामं अपश्यत्। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पद्मनेत्रं समुद्रपर्यन्तभूमिपालं धर्मात्मानं अपश्यत्। सः महाबाहुः ब्रह्मसदृशः, शुद्धदर्भासनस्थः, सीतालक्ष्मणसहितः स्थितं रामं अपश्यत्।