भरतः स्वयमेव मन्त्रिभिः नागरिकैः वृद्धैः द्विजातिभिश्च सह पादयात्रया सर्वं वनं विचेष्यामीति निश्चयमकरोत्। यावत् न रामं न महाबलिनं लक्ष्मणं न महाभाग्यवतीं वैदेहीं पश्यामि, तावन्न मे मनः शान्तिं लभते। यावत् न चन्द्रसमानवर्णं पद्मपत्रायतेक्षणं भ्रातुराननं पश्यामि, तावत् न मे मनः शान्तिम्। यावत् न भ्रातुः पादौ राजलक्षणसंयुक्तौ शिरसि स्थापयामि, तावत् न मे मनः शान्तिम्। यावत् न सः राज्यसमर्हः पितृपदेषु स्थित्वा अभिषिक्तः भवति, तावत् न मे मनः शान्तिम्। धन्यः सः सौमित्रिः, यः रामस्य चन्द्रसमानशुद्धं पद्मलोचनं वदनं पश्यति। महाभाग्यवती जनकनन्दिनी वैदेही अपि साध्वी या पतिं समुद्रपर्यन्ते भूमौ अनुगच्छति। धन्योऽयं चित्रकूटः पर्वतराजसदृशः, यत्र ककुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। यः घोरो वनं मृगयूथनिषेवितं, तस्यापि प्रयोजनं सिद्धम्, यतोऽत्र महाबलिः धनुर्धरः रामः वसति। एवं वदन् महात्मा भरतः पुरुषर्षभः दीर्घबाहुः पादैः महद्वनं प्रविवेश। सः वाक्यविशारदः पर्वतशिखरेषु विकसद्भिः कुसुमितैः वृक्षैः संयुतानि स्थलानि व्यतीयाय। तत्र समीपे स्थित्वा, मूले पुनः पुनः पश्यन न दृश्यते इति न पुनः पश्यति। तम् दृष्ट्वा भरतम् अन्यैः सह, 'अत्र रामः' इति ज्ञात्वा, जलस्य पारं प्राप्तवत् इव विस्मयं जग्मुः। अथ चित्रकूटपर्वते रामाश्रमस्य श्रुत्वा, पुण्यस्य साधुसंसेवितस्य, महात्मा भरतः गुहेन सह सेना व्यवस्थित्य शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतौ रामायणे अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेना व्यवस्थितायां भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन् अगच्छत्। सः वसिष्ठमुनये सन्देशं प्राह, 'शीघ्रं जननीं आनय' इति, वृद्धेभ्यः प्रीतः अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं सन्निकर्षे अन्वयात्, यतो हि तौ उभौ रामदर्शनकाङ्क्षिणौ। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालां तपस्विवाससमाश्रयं च दृष्टवान्। तस्याः पुरतः दारुच्छिन्नानि पुष्पराशींश्च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं तत्रागतयोः, वृक्षेषु निक्षिप्तकुशाजिनानि दृष्ट्वा तयोः स्थितिं विज्ञातवान्। तस्मिन्वने महान् चर्मचैलसंवृतः शीतार्त्यर्थं कृतः संचयः अपश्यत्। ततः महाबलः दीप्तिमान् भरतः शत्रुघ्नं मन्त्रिभिश्च सह विश्वस्तया वाचा व्याजहार— 'यत्र भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं, तत्रैव वयमागतम्; न हि मन्दाकिनी नदी दूरस्थिता। एते वल्कलवस्त्राणि उच्चैः बद्धानि, लक्ष्मणेन पन्थानं सूचयितुम् अयमसमये गन्तव्यमिति स्थापितानि। अत्र पर्वतशिखरे श्वेतदन्तिनां शीघ्रगामिनां पादचिह्नानि परिभ्रमन्ति, वर्जयन्तः परस्परं निनादन्ति च। सा धूमरेखा, पथि सघना कृष्णवर्णा, यत्र तपस्विनः नित्यं वह्निहोत्रं कुर्वन्ति, तत्र दृश्यते। अत्र हर्षयुक्तः अहं धर्मात्मानं पुरुषर्षभं राघवम्, पितृकर्माणि कुर्वन्तं महर्षिसमानं द्रक्ष्यामि।' किञ्चित्कालानन्तरं राघवः चित्रकूटं गत्वा मन्दाकिनीं प्राप्तः, जनान् प्रति वाक्यमुवाच। नरव्याघ्रः पृथिव्यां वीरासनं कृत्वा उपविष्टः, नृपः एकाकी वने प्रविष्टः— धन्यं जन्म जीवितञ्च मम! मम हेतोः लोकराजः दीप्तिमान् महाबलश्च दुःखमुपगतो, सर्वेभ्यो कामेभ्यः परित्यज्य राघवः वने वसति। इत्येवं लोकेन निन्दितोऽहमद्य रामसीतलक्ष्मणपादयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये। एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन्वने महद् पुण्यं रमणीयं पर्णशालां ददर्श। सा विस्तीर्णा शालतालाश्वकर्णपत्रैः छन्ना, कोमलैः कुशैः संयुता, यज्ञवेदिकेव शोभना। इन्द्रायुधसदृशैः दृढैः सुवर्णपृष्ठैः महाबलैः शत्रुनाशनैः धनुष्मद्भिः शोभिता। तेजस्विभिः सूर्यरश्मिसदृशैः बाणैः तोयनाभिः कोशेषु विन्यस्तैः सर्पगृहसदृशं तद् ददर्श। महद् रजतवस्त्रं खड्गश्च सुवर्णपुष्पचिह्नितैः कवचैश्च भूषितम्। चित्रवर्णैः गृध्रचर्मवाससैः सुवर्णमण्डितैश्च, शत्रुसंघैः परिवृतं, मृगयूथमध्ये सिंहगुहामिव। तत्र रामस्य वासे पूर्वोत्तराभिमुखं दीप्ताग्निं पुण्यं विस्तीर्णं वेदिकां च ददर्श। क्षणमात्रं निरीक्ष्य भरतः तत्र पर्णशालायां ज्येष्ठं भ्रातरं रामं जटामण्डलधरं समुपविष्टं सस्नेहम् अपश्यत्।