गुहः धनुष्कोट्यरिसमायुक्तः, सह सहस्रेण स्वबान्धवानां, काकुत्स्थस्यात्र अन्वेषणाय नियुक्तः। अहं तु मन्त्रिभिः, नगरवासिभिः, वृद्धैः द्विजातिभिश्च सह, पद्भ्यां समग्रं वनं सञ्चरामि। यावत् रामं न पश्यामि, वा वीर्यवन्तं लक्ष्मणं, अथवा महाभागां वैदेहीं, तावत् मे मनसि शान्तिः न भविष्यति। यावत् न पश्यामि भ्रातुः मुखं, शशिनिभं, पद्मपत्रनयनं, तावत् मे शान्तिः न। यावत् न स्थापयामि भ्रातुः पादौ, राजलक्षणचिह्नितौ, मम शिरसि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न सः, राज्यार्हः, पितृपदे प्रतिष्ठितः, अभिषिक्तः च, तावत् न मे शान्तिः। धन्यः सः सौमित्रिः येन तद्राघवस्य मुखं, शशिप्रभं, पद्मनयनं, पश्यति। सिद्धा च सा वैदेही जनकात्मजा, या पतिं अनुगता, समुद्रपर्यन्ते भूमौ। धन्योऽयं चित्रकूटः, गिरिराजसमानः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने निवसति। एष महद्वनं, मृगगणसेवितं, स्वार्थं प्राप्य, यत्र महाबलः रामः, शूराणां श्रेष्ठः, वसति। एवं उक्त्वा, महायशाः भरतः, पुरुषर्षभः, महाबाहुः, महान् वनं पद्भ्यां प्रविष्टः। सः, वाग्मी, गिरेः शिखरस्थे वने, पुष्पिताग्राणि वृक्षगुल्मानि गच्छन्, पश्यति। समीपे स्थित्वा, मूलानि पुनः न पश्यन्ति। तं दृष्ट्वा, भरतं सदारं, विस्मिताः अभवन्, “इह रामः” इति, इव जलानां पारं प्राप्ताः इव। ततः, चित्रकूटगिरौ, रामाश्रमस्य श्रुत्वा, पुण्यस्य, ऋषिसेवितस्य, महात्मा भरतः गुहसहितः शीघ्रं तत्र गच्छति, सेनां व्यवस्थित्य। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतरामायणे अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायाः विश्रान्तायाम्, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं, शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन्, गच्छति। सः वसिष्ठं सूचितवान्—“मातरं शीघ्रं आनय,” इति—ज्येष्ठानां प्रति भक्तः, अग्रे शीघ्रं प्रस्थितः। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य पृष्ठतः अन्वयात्, यतः उभौ, भरतश्च, रामदर्शनाय उत्सुकौ। भरतः भ्रातुः पर्णशालां दृष्टवान्, तपस्विवासेषु स्थितमाश्रमं च। तस्याः शालायाः पुरतः, छिन्नकाष्ठानि, सञ्चितपुष्पाणि च दृष्टवान्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं दृष्ट्वा, वृक्षेषु विकीर्णानि कुशाजिनानि च तयोः आगमनं ज्ञातवान्। तत्र वने, मृगमहिषचर्मनिर्मितानि महान्ति अग्निकुण्डानि दृष्टवान्। सः महाबलः, दीप्तिमान् भरतः, आश्वास्य शत्रुघ्नं मन्त्रिभिश्च, इदं वचनं प्रोवाच— “अत्रैव, यद् भारद्वाजेन निर्दिष्टं, आगतम् इति मन्ये; मन्दाकिनी नद्याः समीपं न दूरम्। एतानि चीराणि, उन्नतानि, लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय स्थापितानि, असामयिके काले गन्तुम् इच्छता। अत्र गिरेः पार्श्वे, शीघ्रगामिनां महादन्तिनां पदानि, परस्परं भ्रमण्ति, गर्जन्ति च। सा धूमरेखा, पथि, घननीला, यत्र तपस्विनः नित्यं अग्निहोत्रं कुर्वन्ति, दृश्यते। अत्र, हृष्टः, अहं राघवं पश्यामि, पुरुषर्षभं, पितृकर्मकुशलं, महर्षिसमं।" किञ्चित्कालानन्तरं, राघवः चित्रकूटं प्राप्तः, मन्दाकिनीं च आगतः, जनान् प्रति इदं वचनं उवाच— “पुरुषसिंहः भूमौ उपविष्टः, वीरासनं प्रीतिम् अनुभूय; नरपतिः एकाकी वने प्रविष्टः—हाहा, मम जन्म जीवितं च! मम हेतोः, लोकनाथः, दीप्तिमान्, महाबलः, दुःखम् आपन्नः; सर्वकामान् परित्यज्य, राघवः वने वसति। एवं लोकेन निन्दितः, अद्य रामसीतालक्ष्मणपादयोः पतित्वा, क्षमां याचिष्यामि।” एवं विलपन्, दशरथात्मजः, तस्मिन् वने, महान्तं, पुण्यं, रमणीयं पर्णशालां दृष्टवान्। सा विशालाऽभवत्, बहुषु सालतालाश्वकर्णपर्णैः छन्ना, कुशशय्या, यज्ञवेदिवत्। तस्यां, इन्द्रायुधसदृशैः धनुष्मद्भिः, सुवर्णपृष्ठैः, महाबलैः, शत्रुविनाशनाय दीप्तिमद्भिः धनुष्कोटिभिः शोभिता। तत्र, सूर्यकान्तिभिः, तीक्ष्णैः, तरक्शुभैः बाणैः, तूणीरस्थैः, नागमुखनिभैः, नागभोगसदृशा, सा शाला बभौ। महतः रूप्यवस्त्रैः, खड्गैः, सुवर्णबिन्दुप्रतीर्णैः कवचैः भूषिता, सा शोभमानाऽभवत्। विचित्रैः गोदोहिकपाणिभिः, सुवर्णमण्डितैः, शत्रुसंघैः परिवृता, मृगयूथेषु सिंहगुहा इव आसीत्। तत्र भरतः रामगृहे, पूर्वोत्तरे वेदिविशालां, शुभाग्निशोभितां, दृष्टवान्। एवं स भरतः, भ्रातुः दर्शने उत्कण्ठितः, शनैः शनैः पर्णशालां प्रति प्रस्थितः।