भरतः प्रियजनं समालोक्य त्वरितं वनं सर्वतः तैः पुरुषैः व्याधैः च अन्वेष्टव्यमिति आज्ञापयत्। गुहः धनुषा बाणैः खड्गेन च सन्नद्धः स्वसहस्रबन्धुभिः सहितः ककुत्स्थं तत्र अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। स्वयम् अपि मन्त्रिभिः नागरकैः वृद्धैः द्विजातिभिः च सह पादचारी समग्रं वनं विचरिष्यामीति भरतः प्रतिजज्ञौ। यावत् रामं वा वीर्यवन्तं लक्ष्मणं वा महाभागां वैदेहीं वा न पश्येयम्, तावत् मे न शमः भविष्यति। यावत् चन्द्रसमप्रभं पद्मपत्रनयनं भ्रातरं न पश्येयम्, तावत् मे न शमः। यावत् तस्य राजलक्षणचिह्नितं पादौ मम शिरसि न स्थापयिष्यामि, तावत् मे न शमः। यावत् स धर्मयुक्तः पितृपदं प्राप्तः अभिषिक्तः भविष्यति, तावत् मे न शमः। धन्यः खलु सौमित्रिः, यः रामस्य चन्द्रसमप्रभं पद्मनयनं मुखं पश्यति। महाभागा जनकात्मजा वैदेही या पतिसंयुक्ता समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं अनुगच्छति। धन्योऽयं चित्रकूटः पर्वतराजसन्निभः, यत्र ककुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। यः घोरः व्याघ्रादिभिः सेवितः वनः, तस्य अपि कृतकृत्यता, यत्र रामः शूरसत्तमः वसति। एवं उक्त्वा महात्मा भरतः पुरुषर्षभः महाबाहुः पद्भ्याम् एव महद्वनं प्रविवेश। स उत्तमवाक् शिखरिणां शाखासु विकसद्भिः पुष्पैः संयुतानि वृक्षगुल्मानि अतीत्य जगाम। तत्र समीपगमनात् पुनः पुनः मूलानि द्रष्टुं न आवश्यकम्। तं ददृशुः भरतम् सहामात्यगणैः सखिभिः च, तत्रैव राममिव प्राप्तवन्तः इव मोहं प्राप्नुवन्, यथा पारं सलिलस्य प्राप्तम् इति। ततो महात्मा भरतः गुहेन सह सेनां विधाय चित्रकूटं गत्वा, रामाश्रमं पुण्यं मुनिवासं श्रुत्वा तत्र शीघ्रं जगाम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनेः आदिकाव्ये अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायाम् उपविष्टायाम् भरतः शीघ्रं भ्रातृदर्शनलालसः शत्रुघ्नाय मार्गदर्शनं कृत्वा अग्रे जगाम। वसिष्ठं मुनिं शीघ्रं मातरं आनयेत्य आज्ञाप्य, वृद्धानां प्रति भक्त्या त्वरयाऽग्रे प्रस्थितः। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य पृष्ठतः ययौ, तौ हि रामदर्शनकाङ्क्षिणौ। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालां मुनिवासमपि तपस्विवासेषु ददर्श। तस्याः शालायाः पुरतः छिन्नकाष्ठानि समुद्धृतपुष्पसमूहांश्च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः पर्णशालां तत्रागतानां तेषां च विटपिषु निक्षिप्तानि कुशाजिनानि दृष्ट्वा तत्रैव स्थितिं विज्ञाय। तस्मिन्वने महान्ति मृगमहिषचर्मनिर्मितानि शीतकूटानि अपश्यत्। महाबलः महातेजाः भरतः शत्रुघ्नं मन्त्रिणश्च सन्दृश्य आत्मविश्वासपूर्वकं प्रोवाच। ‘अत्रैव भारद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तमिति मन्ये; मन्दाकिनी नदी अपि नातिदूरे अस्ति इति। एतानि च वल्कलानि उन्नतानि लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ स्थापितानि स्युः। अत्र पर्वतपृष्ठे शीघ्रगामिनां सुस्कन्धगजस्य पदानि विलोक्यन्ते, ये परस्परं भ्रमन्ति गर्जन्ति च। स घनः कृष्णधूमः पन्थानमुपगच्छति, यत्र तपस्विनः नित्यं हवनकर्म कुर्वन्ति। अत्रैव प्रमुदितोऽहं राघवं नरव्याघ्रं पितृकर्मविधिं महर्षिसमानं द्रक्ष्यामि।’ ततः किञ्चित्कालात् राघवः चित्रकूटं मन्दाकिनीं च प्राप्त्वा जनान् प्रति वचनमुवाच। नरव्याघ्रः भूमौ वीरासनं कृत्वा विराजमानः एकाकी वने प्रविष्टः—धिग्जन्म धिग्जीवितमिति विलपन्। मम हेतोः लोकनाथः तेजस्वी बलवान् दुःखमुपगतः, सर्वकामान् परित्यज्य रामः वने वसति। इति लोकनिन्दितः अद्य रामसीतलक्ष्मणपादयोः पतित्वा क्षमां याचिष्ये। एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन्वने शुभां रम्यां विस्तीर्णां पर्णशालां ददर्श। सा शाला सालतालाश्वकर्णपत्रैः छादिता, कोमलैः कुशैः समुत्तानितभूमिः, यज्ञवेदिवत् शोभना। इन्द्रायुधसदृशैः दृढैः सुवर्णपट्टैः भूषितैः धनुष्मद्भिः विराजिता। तत्र बाणाः सूर्यरश्मिसदृशाः तीक्ष्णाः कुण्डेषु निवेशिताः, तेषां शिरांसि फणिनां सदृशानि, सर्पगृहसदृशं शोभयन्ति। महतीभिः रजतपट्टैः असिभिः, सुवर्णबिन्दुप्रतीकश्चर्मभिः अलङ्कृता सा शाला दीप्तिमती बभौ। सुवर्णकृतनखैः गोधाङ्गुलित्रैः चित्रैः च चर्मभिः अलङ्कृता, शत्रुसंघैः अपि दुर्निवार्या, मृगयूथेषु सिंहगुहेव बभूव। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टनवतितमः नवतन्युत्तरसर्गः च समाप्तः।