ततः लक्ष्मणः, युद्धविजयी, सभातः अवतीर्य, रामस्य समीपे अञ्जलिं कृत्वा स्थितवान्। भरतस्य आज्ञया, सैन्येन तत्र पर्वतस्य सर्वतः सुस्पष्टं निवेशः कृतः, यथा कोऽपि विकारः न स्यात्। इक्ष्वाकुवंशस्य सा सेना, गजाश्वरथसमाकुला, पर्वतस्य पार्श्वे अर्धयोजनाधिकं प्रदेशं व्याप्य स्थितवती। सा सेना, बुद्धिमता भरतेन नेतृत्त्वेन, गर्वं परित्यज्य धर्मे स्थित्वा, रघुनन्दनस्य प्रियार्थं चित्रकूटे विराजमानाऽभवत्। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिमुनिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः महाबलः भरतः, पदातीनां श्रेष्ठः, सैन्यस्य निवेशं कृत्वा, पितृपथेन रामस्य समीपं गन्तुं पादेन प्रस्थितवान्। सेनायाः यथावद् निवेशे कृतः सति, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नं प्रति वचनमिदं उवाच— "प्रिय, त्वं शीघ्रं पुरुषैः व्याधैश्च सहितः सर्वतः वनं विचिनु। गुहः अपि धनुष्कोटिप्रहरणः, स्वसहस्रबन्धुभिः सहितः, अत्र काकुत्स्थस्य अन्वेषणं करोतु। अहं तु मन्त्रिभिः, नगरजनैः, वृद्धैः, द्विजैः च सह सर्वं वनं पादेन विचरामि। यावत् न रामं, अथवा बलिनं लक्ष्मणं, अथवा महाभागां वैदेहीं पश्यामि, तावत् मे न शान्तिः। यावत् न भ्रातुः मुखं, शशिनिभं पद्मपत्रलोचनं, पश्यामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न भ्रातुः राजलक्षणाङ्किते चरणे मम शिरसि स्थापयामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् स राज्ययोग्यः पितृपदे स्थित्वा, अभिषेकतोयेन अभिषिक्तः न भवति, तावत् न मे शान्तिः। सौमित्रिर् एव धन्यः, यः शशिनिभं, पद्मलोचनं, निर्मलमुखं रामं पश्यति। जनकात्मजा महाभागा सीता अपि धन्या, या पतिसंयुक्ता समुद्रपर्यन्तां पृथ्वीं अनुचरति। चित्रकूटोऽपि धन्यः, पर्वतराजसदृशः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। इदं दुर्गमं वनं मृगयूथनिषेवितं, तेन एव सफलं, यत्र रामः, रणश्लाघ्यः वीरः, वसति।" एवं उक्त्वा, महाबाहुः, पुरुषर्षभः, श्रीमान् भरतः, पदातिना महावनं प्रविवेश। स सुमधुरवक्ता, पर्वतशृङ्गेषु प्रसुपुष्पिततरुषु, तेषां मूलानि निरीक्ष्य, मार्गे गच्छन्, पुनः पुनः नावलोकयत्। तस्य समीपगतत्वात्, तत्र मूलदर्शनं पुनः नाभवत्। तं दृष्ट्वा, श्रीमान् भरतः, सहानुचरैः, मोहं जगाम—"इह रामः" इति, इव जलस्य पारं प्राप्तः इति चिन्तयन्। ततः चित्रकूटे, रामस्य आश्रमं श्रुत्वा, पुण्यं साधुभिः सेवितं, महात्मा भरतः गुहसहितः, सैन्यस्य निवेशं कृत्वा, शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिमुनिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सैन्ये निवेशिते, भरतः, उत्सुकः, भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन् प्रस्थितवान्। स वसिष्ठं संदेशं प्राह—"मातरं शीघ्रं आनय" इति, वृद्धेषु भक्तिमान् अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं समीपं गच्छन्, रामदर्शनलालसया भरतेन सह अन्वगच्छत्। भरतः यत्र रामस्य पर्णशाला मुनिनिवेशैः परिवृता स्थिताऽभवत्, तं दृष्टवान्। तस्य शालायाः पुरतः, छिन्नकाष्ठानि, संचितपुष्पाणि च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं दृष्ट्वा, तत्र वृक्षेषु विकीर्णानि कुशाजिनानि तयोः आगमनचिह्नानि अवगच्छत्। तस्मिन्वने, महान्ति मृगमहिषचर्मनिर्मितानि शय्यानि अपि दृष्टानि। स महाबलः तेजस्वी भरतः, शत्रुघ्नं मन्त्रिभिश्च सम्भाषमाणः, आत्मविश्वासेन इदं वचनं प्रोवाच— "अस्यां दिशि भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तमिति मन्ये; मन्दाकिनी नदी दूरस्थाऽपि नास्ति। एतानि उच्चस्थाने स्थापितानि वल्कलानि लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ गन्तुमिच्छता स्थापितानि। अत्र पर्वतस्यान्तरे, गजयूथपतिनां शीघ्रगतिः पदचिह्नानि, परस्परं गर्जन्ति चक्रवर्तिनः। पन्थानं प्रति ताम्रधूमः, यत्र तपस्विनः नित्यं हवनं कर्तुमिच्छन्ति, तत्र दृश्यते। अत्र हर्षेण रामं राघवं, पुरुषर्षभं, पितृकर्मनिरतं, महर्षिसमं, द्रक्ष्यामि।" किञ्चित्कालानन्तरं, राघवः चित्रकूटं प्राप्त्वा, मन्दाकिनीं नदीं आगत्य, जनानिदं वचनं उवाच। पुरुषर्षभः भूमौ उपविश्य, वीरासनमासाद्य, नरपतिः एकान्तं प्रविष्टः—"हन्त, मम जन्म, मम जीवितं च!" इति शोकमभ्यनन्दत्।