रामः महाबाहुः भ्रातृभिः सह स्थितः सन्दिग्धमनाः इत्येवमब्रवीत् — "न हि अहं तत्र पश्यामि श्वेतच्छत्रं लोकेन पूजितं, पितुः मम दिव्यं छत्रं; अतो मे अत्र संशयः जायते।" तदा लक्ष्मणः संग्रामविजयी, सभातः अवतीर्य, रामस्य समीपे अञ्जलिं कृत्वा स्थितवान्। भरतस्य आज्ञया, कोऽपि व्यामोहः न स्यात् इति, सेनया तं पर्वतं सर्वतः परितः निवेशितम्। इक्ष्वाकूणां सा महती सेना, गजैः अश्वैः रथैः च पूर्णा, पर्वतस्य पार्श्वे अर्धयोजनाधिकं प्रदेशं व्याप्य स्थितवती। सा सेना, बुद्धिमता भरतेन नेतृत्वे कृत्वा, गर्वं परित्यज्य धर्ममेव अनुवर्तमाना, चित्रकूटे रघुनन्दनस्य तुष्ट्यर्थं विराजमाना दृष्टा। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनां निवेश्य, बलवान् भरतः पदातीनां श्रेष्ठः, पितामहानां मार्गेण ककुत्स्थं प्रति पादातिरेव प्रस्थितः। सेनायां स्वस्थानं प्राप्तायाम्, भरतः शत्रुघ्नं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत् — "प्रिय, त्वं शीघ्रं तैः पुरुषैः व्याधैः च अयं वनं सर्वतः अन्वेषय। गुहः अपि धनुः बाणखड्गधारी, स्वसहस्रबन्धुभिः सह अत्र ककुत्स्थं अन्वेषयतु। अहं तु मन्त्रिभिः, नागरेभिः, वृद्धैः, द्विजातिभिः सह सर्वं वनं पदातिरेव विचरामि। यावदहं रामं न पश्यामि, वा बलिनं लक्ष्मणं, वा महाभागां वैदेहीं — तावत् मे शान्तिः न। यावद् अहं भ्रातुः मुखं न पश्यामि — शशिनः सदृशं, पद्मपत्रनिभेक्षणं — तावत् मे शान्तिः न। यावद् भ्रातुः पादौ राजलिङ्गचिह्नितौ शिरसि न स्थापयामि, तावत् मे शान्तिः न। यावत् स राज्ययोग्यः पितृपदेषु राज्ये तिष्ठति, अभिषेकतोयैः चिषिक्तः, तावत् मे शान्तिः न। धन्यः सौमित्रिः, यः श्रीरामस्य शशिप्रभं, पद्मनिभेक्षणं मुखं पश्यति। महाभागा वैदेही जनकात्मजा, या पतिं समुद्रपर्यन्ते क्षितौ अनुगच्छति। धन्यः अयं चित्रकूटः पर्वतराजसदृशः, यत्र ककुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। अयं महद्वनं, मृगैः संचारितं, स्वार्थं प्राप्तवान्, यतो बलवान् रामः शूराणां श्रेष्ठः अत्र वसति।" एवं उक्त्वा, भरतः पुरुषर्षभः महाबाहुः, पदातिरेव तद्वनं प्रविवेश। स वाक्यविशारदः, पर्वतशिखरस्थेषु पुष्पिताग्रेषु वृक्षकुलानि अतिक्रम्य गच्छन्, समीपगमनात् पुनः पुनः मूलदर्शनं नाभवत्। तत्र भरतः सखिभिः सह रामदर्शनसम्भ्रमं प्राप, जलानां पारमिव प्राप्तः इति अवगम्य। तदा चित्रकूटे रामाश्रममाकर्ण्य, पुण्यं साधुभिः सेवितं, महात्मा भरतः गुहसहितः, सेनानिवेशनं कृत्वा शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायां निवेशितायां, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन् ययौ। वसिष्ठं प्रति सन्देशं प्रेषयामास — "शीघ्रं मातरं आनय," इति; वृद्धानां प्रति भक्तः सः अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्; तयोः उभयोः च भरतस्य रामदर्शनस्य उत्कण्ठा आसीत्। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालां पश्यन्, मुनिनिवेशनेषु रम्ये आश्रमं च अद्राक्षीत्। तस्याः शालायाः पुरतः, दारुच्छिन्नानि पुष्पसंहतानि च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं दृष्ट्वा, यत्र तौ आगतौ, वृक्षेषु चिक्षिप्तानि कुसान्यासनानि दृष्ट्वा तयोः उपस्थितिं अवगच्छत्। तत्र वने, शीतार्थं हिरण्यचर्ममहीषचर्मकृतानि महान्ति चयस्थानि अपश्यत्। महाबलः प्रकाशमानः भरतः, शत्रुघ्नं सर्वान् मन्त्रिणः च समाश्वास्य, आत्मविश्वासेन वाक्यमब्रवीत् — "अत्र भरद्वाजेन उक्तं स्थानमहमनुप्राप्तः इति मन्ये; मन्दाकिनी नदी अपि न दूरस्थिता इति। एते वल्कलवस्त्राणि उच्चस्थाने बद्धानि, लक्ष्मणेन मार्गचिह्नाय रात्रौ गन्तुकामेन स्थापितानि। अत्र पर्वतपृष्ठे शीघ्रगजस्यारिष्टदन्तिनः पदानि परिभ्रमन्ति, परस्परं गर्जन्ति च। सा धूमराशिः पन्थानमुपगच्छन्ती गाढा कृष्णा दृश्यते, यत्र तपस्विनः नित्यं वन्येषु हविर्दायिनः भवन्ति। अत्र हर्षसमन्वितः अहं रामं महात्मानं नरसिंहम्, पितृकृत्यपरायणं, महर्षिसदृशं, द्रक्ष्यामि।" ततः किञ्चित्कालानन्तरम्, राघवः चित्रकूटं प्राप्त्वा मन्दाकिनीं नदीमभिगम्य जनानिदं वाक्यमुवाच। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोनशततमः सर्गः समाप्तः।