तदा रामः स्वसेनायाः अग्रे स्थितं महाकायं गजं दृष्ट्वा शत्रुञ्जय इति नाम्ना, वृद्धं, पितुः प्राज्ञस्य स्वस्य गजम् अभिजगाम। अथ तत्र लोके पूजितं दिव्यं पितुः श्वेतच्छत्रं न पश्यन्, रामः सन्देहं प्राप, महाबाहो इति लक्ष्मणं समुपस्मरन्। तत्र लक्ष्मणः रणविजयी सभातः अवतीर्य, रामस्य समीपे कृताञ्जलिः स्थितवान्। भरतस्याज्ञया, कोऽपि विक्षेपो न स्यात् इति, सेना तं पर्वतं सर्वतः परितः निवेशितवती। सा इक्ष्वाकुवाहिनी गजैः, अश्वैः, रथैः च पूर्णा, पर्वतस्य पार्श्वे अर्धयोजनमात्रं व्याप्य स्थितवती। धर्मनिष्ठया, गर्वं परित्यज्य, बुद्धिमता भरतेन नीत्या सा सेना चित्रकूटे रघुनन्दनस्य तुष्ट्यर्थं विराजमानासीत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनां स्थित्वा, महाबलः पादचारश्रेष्ठः भरतः पितृपथं अनुगम्य ककुत्स्थं प्रति पादयात्रां कृतवान्। सेनायां स्वस्थाने निवेशितायां, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नं सम्बोधितवान्—"प्रिय, त्वं शीघ्रं सर्वतः पुरुषैः व्याघ्रैः च सह एष वनं विचेष्टुम्। गुहः अपि धनुष्कटिसायकधारी स्वसहस्रबन्धुभिः ककुत्स्थस्य अन्वेषणं करोतु। अहम् अपि मन्त्रिभिः, नगरवासिभिः, वृद्धैः, द्विजैः च सह पादचारः सर्वं वनं विचरामि। यावत् रामं, अथवा बलिनं लक्ष्मणं, अथवा महाभागां वैदेहीं न पश्यामि, तावत् मे शान्तिः न भविष्यति। यावद् भ्रातुः मुखं, शशिनिभं पद्मपत्रलोचनं, न पश्यामि, तावत् मे न शान्तिः। यावत् तस्य राजलक्षणाङ्किते पादे मम शिरसि न स्थापयामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् सः राज्यमर्हन् पितृपदे तिष्ठन् अभिषिक्तः न भवति, तावत् न मे शान्तिः। सत्यं सौमित्रिः एव धन्यः, यः रामस्य शशिप्रभं पद्मलोचनं मुखं पश्यति। वैदेही जनकात्मजा अपि भाग्यवती, या पतिसंयुक्ता समुद्रपर्यन्ते भूमौ चरति। चित्रकूटोऽपि धन्यः, पर्वतराजसदृशः, यत्र ककुत्स्थो नन्दने कुबेर इव वसति। इदं भयङ्करं मृगयूथनिवासितं वनं स्वार्थं प्राप्तम्, यतो बलवान् रामोऽत्र क्षत्रियश्रेष्ठः वसति।" एवमुक्त्वा, भरतः पुरुषर्षभः महाबाहुः पद्भ्याम् एव महद्वनं प्रविवेश। सः वाचासामुत्कृष्टः पर्वतशिखरेषु पुष्पिताग्रेषु वृक्षगुच्छेषु विचरन्, समीपगमनात् भूमौ स्थितमूलानि पुनः न दृष्टवान्। तत्र भरतः स्वसखिभिः सह रामस्य समीपं प्राप्तः इति विज्ञाय मोहितः अभवत्, इव जलानां पारं प्राप्तः। ततः चित्रकूटपर्वते रामाश्रमं पुण्यं साधुभिः सेवितं श्रुत्वा, महात्मा भरतः गुहेन सह सेनां व्यवस्थित्य शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायां निवेशितायां, भरतः उत्सुकः भ्रातृदर्शनाय शत्रुघ्नं मार्गदर्शिनं कृत्वा अग्रे प्रस्थितः। सः वसिष्ठस्य समीपं प्रेष्य, "मातरं शीघ्रं आनय" इति वदन्, वृद्धोपसेवी शीघ्रं अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्, यतो हि सः च भरतः च रामदर्शनाय उत्सुकौ। गच्छन् भरतः भ्रातुः पर्णशालां तपस्विनिवेशेषु रम्यां दृष्टवान्। तस्याः शालायाः पुरतः छिन्नकाष्ठानि, समाहितपुष्पसञ्चयान् च अपश्यत्। रामलक्ष्मणयोः आश्रमं च दृष्ट्वा, वृक्षेषु निहितानि कुसशयानि वस्त्राणि च तयोः आगमनं सूचयन्ति इति ज्ञातवान्। तत्र वनान्तरे महतो मृगमहिषचर्मणां शय्यान् अपि अपश्यत्। सः महाबलः दीप्तिमान् भरतः शत्रुघ्नं मन्त्रिणः च विश्वस्तया वाचा सम्बोधितवान्— "अहं मन्ये, एष भरद्वाजेन निर्दिष्टः देशः प्राप्तः; मन्दाकिनी नदी अपि न दूरस्थेति मे मतिः। एतानि उच्चस्थानेषु वल्कलानि लक्ष्मणेन पन्थानुद्देशाय याम्ये समये निहितानि स्युः। अत्र पर्वतपृष्ठे शीघ्रगामिनां सुहस्तिनां पदानि, परस्परं भ्रमन्ति गर्जन्ति च दृश्यन्ते। एष धूमः, सघनः कृष्णः च पन्थानुगतः, यत्र तपस्विनः नित्यं वनान्तरे हविर्यजनकाङ्क्षिणः दृश्यन्ते। अत्र अहं हृष्टः रामं नरव्याघ्रं पितृकर्मनिरतं महर्षिसदृशं द्रक्ष्यामि।" इति।