रामः लक्ष्मणं सान्त्वयन् इदं उवाच—“यदि त्वं राज्यकारणात् एतानि वचनानि भाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहम् एवम् वदिष्यामि—‘राज्यम् अस्मै दीयताम्।’” एवम् सत्यं भरताय उक्त्वा अपि, हे लक्ष्मण, ‘राज्यम् अस्मै दीयताम्’ इति मया यदा कथ्येत, स नूनम् एवम् प्रत्यवदिष्यति—‘एवमस्तु।’ धर्मात्मना भ्रात्रा स्वहितनिष्ठेन एवम् उक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वाङ्गेषु संविवेश इव, सन्नमितः बभूव। तानि रामवचनानि श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—“मम मतिम् अनुशृणु, पश्यामि पितरं दशरथं स्वयम् आगतम् त्वां द्रष्टुम्।” लक्ष्मणस्य लज्जाम् आलोक्य राघवः प्रत्युवाच—“अयं महाबाहुः अस्मान् द्रष्टुम् आगतः इति मे मन्ये।” अथवा, “वयं सुखसंपन्नाः वनवासाय अयोग्याः इति निश्चित्य, स नूनम् अस्मान् गृहं प्रत्यानीयिष्यति।” अथवा, “मम महात्मा पिता राघवः, वैदेहीं परमसुखसंस्कृतां, वनात् गृहं प्रत्यानीयिष्यति इति अपि मन्ये।” ततः, “पश्य, तौ दिव्यौ, सुसंस्कृतौ, रम्यौ च अश्वौ दृश्येते, हे वीर, वातवेगसमौ, शीघ्रगामिनोऽश्वश्रेष्ठौ।” अग्रे सेनायाः स्थितः महाकायः गजः, शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, मम प्राज्ञपितुः स्वामी इति रामः लक्ष्मणं प्राह। किन्तु, “न तु अहम् पश्यामि तं श्वेतछत्रं, लोके पूजितं, पितुः दिव्यं छत्रं, हे महाबाहो; अत्र एव मे संशयः जायते।” पूर्वार्धः उत्तरार्धेन संयोजनीयः। ततः युद्धविजयी लक्ष्मणः सभाम् अवतीर्य, रामस्य समीपे कृताञ्जलिः स्थितः। भरतस्य आदेशेन, भ्रमः न स्यात् इति, सेना तं पर्वतम् सर्वतः परितः न्यवेशयत्। सा इक्ष्वाकुवाहिनी, गजाश्वरथसमाकीर्णा, पर्वतस्य पार्श्वे अर्धत्रियोजनमितम् अवस्थितवती। धर्मनिष्ठेन, गर्वम् उत्सृज्य, बुद्धिमता भरतेन नीतम् सा सेना, रघुनन्दनस्य प्रीत्यर्थं चित्रकूटे विराजमान आसीत्। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः, सेनां व्यवस्थितां कृत्वा, पराक्रान्तः पदातीनां श्रेष्ठः भरतः, पितृपथम् अनुसृत्य, पद्भ्याम् एव काकुत्स्थस्य समीपम् गन्तुम् आरब्धवान्। सेनायाः सम्यगवस्थाने कृतमात्रे, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नम् इदं वचनम् उवाच—“प्रिय, त्वं शीघ्रं एतेभिः पुरुषैः व्याघ्रैः च सर्वतः वनम् अन्वेषय।” गुहः अपि धनुष्कोटिसमायुक्तः, सह सहस्रबन्धुभिः, काकुत्स्थस्य अन्वेषणम् अत्र करोतु। अहम् अपि मन्त्रिभिः, नगरवासिभिः, वृद्धैः, द्विजैः च सह, पद्भ्याम् एव सर्वं वनम् अन्वेषयिष्यामि। यावत् अहम् रामं, अथवा वीर्यवन्तं लक्ष्मणं, अथवा महाभागां वैदेहीं न पश्यामि, तावत् मे शान्तिः न स्यात्। यावत् अहम् भ्रातरं चन्द्रसदृशप्रभं, पद्मपत्रनयनं न पश्यामि, तावत् मे शान्तिः न स्यात्। यावत् तस्य राजलक्षणाङ्किते पादे मम शिरसि न स्थापयामि, तावत् मे शान्तिः न स्यात्। यावत् स राज्यार्हः पूर्वपितॄणां पद्धत्याः राज्यम् अधितिष्ठति, अभिषिक्तः भवति, तावत् मे शान्तिः न स्यात्। सौमित्रिः खलु धन्यः, यः रामस्य चन्द्रसमानप्रभं, पद्माक्षं मुखं पश्यति। महाभागा वैदेही जनकात्मजा, या पतिं समुद्रपर्यन्ते भूमौ अनुसरति, सा सिद्धा। धन्यः अयं चित्रकूटः, गिरिरिव गिरिराजः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। इदं भीषणं वनम्, मृगसंघनिषेवितम्, स्वार्थम् आप्नोत्, यः रामः, रणश्लाघ्यः, अत्र वसति। एवं उक्त्वा, श्रीमान् भरतः, पुरुषर्षभः, महाबाहुः, महावनम् पद्भ्याम् प्रविवेश। स उत्तमवक्ता, पर्वतशृङ्गेषु सन्निविष्टान् वृक्षगुल्मान्, पुष्पितशिखरान्, अतियाति स्म। समीपस्थत्वात्, मूले पुनः दर्शनम् न कृतम्। तम् दृष्ट्वा, श्रीमान् भरतः, स्वसहायैः सह, मोहं गच्छति स्म—“इह रामः,” इति चिन्तयन्, इवापारे सलिलस्य तीरे प्राप्तः इति। ततः चित्रकूटे गिरौ, रामाश्रमं श्रुत्वा, पुण्यं, ऋषिसेवितम्, महात्मा भरतः, गुहेन सह, सेनायाः व्यवस्थां कृत्वा, शीघ्रं तत्र जगाम। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायाः निवेशने कृतमात्रे, भरतः उत्सुकः भ्रातरं द्रष्टुम्, शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन्, गन्तुम् आरब्धवान्। वसिष्ठस्य प्रति सन्देशं प्राह—“मातरं शीघ्रं आनय,” इति; वृद्धेषु भक्तिमान् सः शीघ्रं अग्रे जगाम। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्, यतः सः अपि भरतः च रामदर्शनकाङ्क्षिणौ आस्ताम्। यदा भरतः यायात्, स भ्रातुः पत्रच्छादनगृहं, तपस्विसद्मनिविष्टम् आश्रमं च अपश्यत्। तस्य कुटेरगृहस्य पुरतः, छिन्नकाष्ठानि, समाहितपुष्पराशीं च भरतः अपश्यत्।