रामः सौमित्रिं सान्त्वयन् एवम् उक्तवान्—“कथं पुत्राः कदाचित् पितरं विपत्तौ हन्युः? अथवा भ्राता भ्रातृं, यः प्राणैः प्रियः, हन्यात्? यदि राज्यस्य कारणेन त्वं इदं वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहं तं वक्ष्यामि—‘राज्यं तस्य दत्तव्यम्।’ सत्यं यद्यपि अहं भरतं प्रति इदं वदामि—‘राज्यं तस्य दत्तव्यम्’—सौमित्रे, सः निश्चितं प्रत्यवद्यात्—‘एवमस्तु।’ धर्मात्मना भ्रात्रा हितैषिणा एवमुक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वाङ्गेषु संकुचितः अभवत्। तस्य वचांसि श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—‘मम मतम् अस्ति यः अस्माकं पितरः दशरथः स्वयम् त्वां द्रष्टुं आगतः।’ लक्ष्मणं लज्जितं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच—‘मम मतम् अस्ति एष बलवान् अस्मान् द्रष्टुं आगतः।’ अथवा, मन्ये, यः सुखसंपन्नः वयं वनवासाय अयोग्यः इति चिन्तयन्, सः निश्चितं अस्मान् गृहं नेतुम् आगच्छेत्। अथवा, मम पिता राघवः वैदेहीं, या परमसुखसंपन्ना, वनात् गृहं नेतुं आगच्छेत्। तत्र वीर लक्ष्मण, तौ उत्तमौ, कुलीनौ, रम्यौ, वातवेगसमानौ, श्रेष्ठौ अश्वौ दृष्ट्वा। अग्रे तस्य सैन्यस्य महाकायः गजः, शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, मम बुद्धिमतः पितुः गजः, दृश्यते। किन्तु, हे महाबाहो, मम पितुः दिव्यः श्वेतच्छत्रः, यः लोके पूजितः, इह न दृश्यते—एतत् मम सन्देहं जनयति। ततः लक्ष्मणः, युद्धजित्, सभातः अवतर्य, रामस्य समीपे अञ्जलिं कृत्वा स्थितः। भरतस्य आज्ञया, कोऽपि भ्रमः न स्यात् इति, सैन्यं पर्वतं सर्वतः आवृत्य निवेशितम्। इक्ष्वाकुवंशस्य तद् सैन्यं, गजाश्वरथसम्पन्नम्, पर्वतपार्श्वे एकसप्ततियोगनम् व्याप्य स्थितम्। धर्मनिष्ठः भरतः सेनायाः अग्रणीः, गर्वं परित्यज्य, राघवस्य प्रीत्यर्थं चित्रकूटे शोभायमानः। एवं सप्तनवत्युत्तरसप्ततितमः सर्गः आयोध्याकाण्डे श्रीमद्रामायणे समाप्तः। सैन्यं निवेश्य, बलवान् भरतः, पदातीनां श्रेष्ठः, पूर्वजानाम् मार्गेण रामं द्रष्टुम् पद्भ्याम् प्रस्थितः। यदा सैन्यं सम्यक् निवेशितम्, भरतः शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—“प्रिय, त्वं शीघ्रं वनं सर्वतः पुरुषैः शिकारिभिः च अन्वेषय।” गुहः धनुःबाणखड्गधारी, स्वसहस्रसंबन्धिभिः सह, इह ककुत्स्थं अन्वेषयतु। अहं स्वयम् मन्त्रिभिः, नगरवासिभिः, वृद्धैः, द्विजैः सह, सर्वं वनं पद्भ्याम् विचरामि। यावत् रामं, अथवा बलिनं लक्ष्मणं, अथवा महाभाग्यवतीं वैदेहीं न पश्यामि, तावत् मे मनः शान्तिं न यास्यति। यावत् भ्रातुः मुखं, चन्द्रसमानं, पद्माक्षं न पश्यामि, तावत् शान्तिं न यास्यति। यावत् भ्रातुः पादौ, राजलक्षणचिह्नितौ, मम शिरसि न स्थापयामि, तावत् शान्तिं न यास्यति। यावत् सः, राज्यार्हः, पितृराज्ये स्थित्वा, अभिषेकजलैः अभिषिक्तः न भवति, तावत् शान्तिं न यास्यति। सौमित्रिः धन्यः, यः रामस्य चन्द्रसमानं, पद्माक्षं, शुद्धं मुखं पश्यति। महाभाग्यवती जानक्यः धन्याः, या पतिसंयुक्ता, समुद्रपर्यन्तां भूमिं अनुगच्छति। धन्यः एष चित्रकूटः, पर्वतराजसदृशः, यत्र ककुत्स्थः कुबेरः नन्दने इव वसति। एष भीमः वनः, यः मृगैः सेवितः, तस्य प्रयोजनं सम्पूर्णम्, यतः रामः, वीरश्रेष्ठः, अत्र वसति। एवं उक्त्वा, श्रीमान् भरतः, पुरुषश्रेष्ठः, महाबाहुः, महावनं पद्भ्याम् प्रविष्टः। सः वाक्यविशारदः, पर्वतशिखरेषु वर्धमानवृक्षसमूहान्, पुष्पितशिरांस्, अतीत्य गतः। तस्य निकटस्थत्वात्, तत्र मूलदर्शनं पुनः न अभवत्। तं दृष्ट्वा, श्रीमान् भरतः, सह मित्रैः, विस्मितः अभवत्—“अत्र रामः” इति जानन्, यथा जलानां पारं प्राप्तः। ततः चित्रकूटे, रामाश्रमं, पुण्यं, साधुसंवसितम्, श्रुत्वा, महात्मा भरतः गुहसहितः, सेना व्यवस्थायां कृतायां, शीघ्रं तत्र गतः। एवं अष्टनवत्युत्तरसप्ततितमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे श्रीरामायणे समाप्तः। सैन्यं निवेशिते, भरतः उत्सुकः, शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन्, भ्रातुः दर्शनाय प्रस्थितः। सः वसिष्ठं मुनिं सन्देशं प्रेषितवान्—“मम मातरं शीघ्रं आनय”—इति, वृद्धानां प्रति भक्तः, अग्रे शीघ्रं गतः। सुमंत्रः अपि शत्रुघ्नं समीपं अनुगच्छन्, यतः सः अपि भरतः अपि रामदर्शनाय उत्सुकौ। भरतः गच्छन्, भ्रातुः पत्रशालां, आश्रमं च, तपस्विनां निवासेषु स्थितं, अपश्यत्। एवं नव्युत्तरसप्ततितमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे श्रीरामायणे समाप्तः।