रामः सौमित्रिं समुपसंगम्य स्नेहपूर्णया वाचा उक्तवान्—“भरतस्य प्रति त्वया न कठोरं न अप्रियं वाक्यं वक्तव्यम्; यदि किमपि अप्रियम् वक्तव्यं स्यात्, तदहं स्वयमेव ब्रूयाम्। हे सौमित्रे, पुत्राः कदापि पितरं विपत्तौ हन्तुं न शक्नुवन्ति, न च भ्राता भ्रातरं हन्ति, यः आत्मनः प्राणादपि प्रियः भवति। यदि त्वं राज्यस्य कारणात् एतद्वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहं तं वदामि—‘राज्यं तस्मै दीयताम्।’ यद्यपि अहं एतत् सत्यं भरताय वदामि, हे लक्ष्मण, ‘राज्यं तस्मै दीयताम्’ इति, सः नूनं प्रत्यवद्यात्—‘एवमस्तु’ इति। एवं धर्मात्मना भ्रात्रा हितं वदता लक्ष्मणः लज्जया स्वाङ्गेषु संहृतः इव अभवत्। तस्य वचनानि श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—‘मम मतं अस्ति यः आगतः त्वां द्रष्टुं, सः न स्वयं अन्यः, अपि तु पितैव दशरथः।’ लक्ष्मणस्य लज्जाम् अवलोक्य राघवः प्रत्यवदत्—‘मम मतं अस्ति एषः महाबाहुः अस्मान् द्रष्टुं आगतः।’ अथवा, अस्माकं सुखसंस्कारं दृष्ट्वा वनवासे अनुकूलं न इति मन्यते, सः नूनं अस्मान् गृहं प्रत्यानीयेत्। अथवा, मम तेजस्वी पिता राघवः वैदेहीम्, या परमसुखसंस्कारा अस्ति, वनात् गृहं नयेत्। पश्य, तौ उत्तमौ, सुसंस्कृतौ, मनोहरौ अश्वौ दृष्टौ, हे वीर, वातसमाः शीघ्रगामिनौ, श्रेष्ठौ तुरगाणाम्। तत्र अग्रे, विशालशरीरः गजः, शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, पितुः बुद्धिमतः गजः दृश्यते। किन्तु, हे महाबाहो, अहं तं श्वेतच्छत्रं न पश्यामि, यः लोकसम्मानितः, दिव्यः पितुः छत्रः; एतस्मिन्नेव सन्देहः जायते। पूर्वार्धः उत्तरार्धेन संयोजनीयः। ततः युद्धजित् लक्ष्मणः सभातः अवतीर्य रामस्य समीपे अञ्जलिं कृत्वा स्थितः। भरतस्य आदेशेन, भ्रमः न स्यात् इति, सेना पर्वतस्य सर्वतः आवासं कृतवती। तद् इक्ष्वाकुवंशस्य सेना, गजैः, अश्वैः, रथैः समृद्धा, पर्वतपार्श्वे एकसप्तत्यर्धयोजनं व्याप्य स्थितवती। सा सेना, धर्मनिष्ठेन भरतेन नेतृता, गर्वं त्यक्त्वा धर्मं पालयन्ती, चित्रकूटे रघुवंशजनस्य तुष्ट्यर्थम् शोभाम् अवाप्तवती। एवं श्रीमद्रामायणे आद्ये वाल्मीकिना काव्ये अयोध्याकाण्डस्य सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनां स्थाप्य, बलशालिः पदातीनां श्रेष्ठः भरतः पितृपथं अनुगम्य पद्भ्याम् काकुत्स्थं द्रष्टुं प्रस्थितवान्। सेनायाः सम्यक् स्थितौ भरतः शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—‘प्रिय, त्वं शीघ्रं पुरुषैः श्वपदैः च सर्वतोऽस्मिन्वने अन्वेषणं कुरु।’ गुहः धनुषा बाणैः खड्गेन च सन्नद्धः, स्वसहस्रबान्धवैः काकुत्स्थं अन्वेष्टुं प्रयत्नं करोतु। अहं स्वयम् मन्त्रिभिः, नागरिकैः, वृद्धैः, द्विजैः च सह सर्वं वनं पद्भ्याम् विचरामि। यावत् अहं रामं वा, महाबलिनं लक्ष्मणं वा, महाभागां वैदेहीं वा न पश्यामि, तावत् मे शान्तिः न भविष्यति। यावत् भ्रातुः मुखं, चन्द्रसमानं, पद्मपत्राक्षं न पश्यामि, तावत् शान्तिः न भविष्यति। यावत् भ्रातुः पादौ, राजचिह्नाङ्कितौ, मम शिरसि न स्थापयामि, तावत् शान्तिः न भविष्यति। यावत् सः, राज्यार्हः, पितृराज्ये स्थित्वा अभिषिक्तः न भवति, तावत् शान्तिः न भविष्यति। सौमित्रिः धन्यः, यः रामस्य मुखं, चन्द्रसमानं, पद्माक्षं पश्यति। महाभागा वैदेही, जनकनन्दिनी, सापि कृतार्था, या पतिसंयुक्ता समुद्रपर्यन्ते भूमौ विचरति। धन्यः चित्रकूटः, पर्वतराजसमः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। एषः घोरः वनः, मृगैः सेवितः, स्वार्थं प्राप्तवान्, यतः रामः, शूराणां श्रेष्ठः, अत्र वसति। एवं उक्त्वा, श्रीमान् भरतः, नरश्रेष्ठः, महाबाहुः, पद्भ्याम् महावनं प्रविष्टवान्। सः उत्तमवक्ता, पर्वतपार्श्वे वृक्षसमूहान्, पुष्पितशिखरान्, अतीत्य गच्छति। तस्य समीपात्, मूलानि दृष्ट्वा पुनः पुनः न कर्तव्यानि। भरतः तत्र सहानुगैः रामं दृष्ट्वा, विस्मितः, ‘इह रामः’ इति ज्ञात्वा, यथा जलस्य पारं प्राप्तः इव अभवत्। ततः, चित्रकूटपर्वते, रामस्य आश्रमं श्रुत्वा, पुण्यं, साधुजननिवासितं, महात्मा भरतः गुहसहितः, सेनां व्यवस्थित्य, शीघ्रं तत्र गतः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना काव्ये अयोध्याकाण्डस्य अष्टनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनायाः स्थितौ, भरतः उत्सुकः, भ्रातृदर्शनाय, शत्रुघ्नाय मार्गं दर्शयन्, रामदर्शनाय प्रस्थितवान्। वसिष्ठमुनिं प्रति संदेशं प्रेषितवान्—‘मम मातरं शीघ्रं आनय’ इति; तदनन्तरं, ज्येष्ठानां प्रति भक्तः, अग्रे शीघ्रं गतः। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं समीपं अनुगच्छन्, यतः भरतः च सुमन्त्रः च रामदर्शनाय उत्सुकौ आस्ताम्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना काव्ये अयोध्याकाण्डस्य नवतनवतितमः सर्गः समाप्तः।