रामः सौमित्रिं सान्त्वयन् उवाच—“भ्रातॄणां सङ्ग्रहार्थं सुखार्थं च, लक्ष्मण, अहं राज्यं इच्छामि, सत्येन ते शपथं ददामि। एषा च पृथिवी, सौम्य, समुद्रेण परिवृता, मम लब्धुम् कष्टा न स्यात्; किन्तु धर्मविरुद्धेन स्वर्गस्यापि ऐश्वर्यं न कामये, लक्ष्मण। यदि मम किंचित् सुखं भरतं त्वां शत्रुघ्नं वा विना आगच्छेत्, तत् सुखं वह्निना भस्मीकृतं भवतु। भरतः तु भ्रातॄन् अनुक्रोशन्, कुलधर्मं स्मरन्, स्वप्राणेभ्यः प्रियतरः, अयोध्यां प्राप्तवानिति मन्ये। श्रुत्वा मम वनवासं, जटाचीरधारणं, जानकीसहितं त्वया च सह, स्नेहेन पराभूतचित्तः, शोकविह्वल इन्द्रियः, भरतः नूनं माम् द्रष्टुम् अत्र आगतः; अन्यथा न स्यात्। क्रुद्धः कैकेयीं प्रति कटुवचनानि उक्त्वा, पितरं प्रशम्य, राज्यं दातुम् आगतः स धर्मात्मा। युक्तसमयः एषः, यत्र भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; न किञ्चिदपि अस्मद्विरुद्धं मनसा अपि कुर्यात्। कदा भरतेन पूर्वं त्वयि किञ्चित् अपराधं कृतम्? अथवा किम् अद्य भीतिः अस्ति, येन त्वं भरतं संशयसे? भरतेन त्वया न कटुवचनानि वक्तव्यानि; यदि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यम्, मया तद् उक्तं भवतु। कथं पुत्राः पितरं विपत्तौ हन्युः, अथवा भ्राता भ्रातरं, सौमित्रे, आत्मनः प्रियतमे? यदि राज्यकारणात् एतद् भाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहम् एव वदामि—‘राज्यं तस्य दीयताम्।’ यद्यपि एतत् सत्येन वदामि भरतं प्रति—‘राज्यं तस्य दीयताम्’—सः नूनं प्रत्यवोच्यते—‘एवम् अस्तु’ इति। एवमुक्तः धर्मात्मना भ्रात्रा स्वहिते स्थितेन लक्ष्मणः लज्जया स्वाङ्गेषु सन्निविष्टः इव बभूव। तस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—‘पितैव दशरथः स्वयम् आगतः इति मन्ये।’ लक्ष्मणं लज्जितं दृष्ट्वा, राघवः उवाच—‘अयं महाबाहुः अस्मान् द्रष्टुम् आगतः इति मन्ये।’ अथवा, सुखसंस्कारयुक्तान् अस्मान् वनवासाय अयोग्यान् मन्यन्, निश्चितम् अस्मान् गृहं प्रत्यानेष्यति। अथवा पितरं वैदेहीं, सुखसंस्कारयुक्तां, वनात् गृहं नयित्वा प्रत्यागच्छेत्। ते तु द्वौ दिव्यौ, सुसंस्कृतौ, रम्यौ, शीघ्रगामिनौ, वातवेगसमौ, श्रेष्ठौ अश्वौ दृश्येते, वीर। अग्रे च सेनायाः महाकायः गजः शत्रुंजयः नाम, वृद्धः, पितुः बुद्धिमतः मम। किन्तु न पश्यामि तं श्वेतच्छत्रं, लोके पूजितं, दिव्यं पितुः, महाबाहो; अत्र मे संशयः जायते। एवमर्धं पूर्वं उत्तरार्धेन संयोजनीयम्। तदा रणविजयी लक्ष्मणः सभातः अवतीर्य, रामस्य समीपे कृताञ्जलिः स्थितः। भरतस्य आज्ञया, भ्रमो न स्यात् इति, सेना पर्वतस्य सर्वतो व्यूहिता। सा इक्ष्वाकूणां सेना, गजाश्वरत्नरथसमाकुला, पर्वतस्य पार्श्वे योजनेष्वर्धे व्यवस्थिताऽभवत्। धर्मनिष्ठेन भरतेन नेतृत्वा, मदं परित्यज्य, राघवनन्दनस्य प्रियार्थं सा चमूः चित्रकूटे विराजिता। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिमुनेः काव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सेना न्यस्तव्यूहा, पदातिं श्रेष्ठं महाबलम् भरतः पितृपथानुसारी रामदर्शनाय पद्भ्याम् अग्रे प्रस्थितवान्। सेनायां स्वस्थानं प्राप्तायाम्, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नम् उक्तवान्—‘प्रिय, त्वं शीघ्रं पुरुषैः व्याघ्रैश्च सर्वतः एतत् वनं विचिनु। गुहः अपि धनुष्कोटिसशरखड्गः स्वबन्धुभिः सह रामस्य अन्वेषणाय अत्र विचरत्विति। अहम् अपि मन्त्रिभिः, नगरजनैः, वृद्धैः, द्विजैः सह, सर्वं वनं पादचारी विचरामि। यावत् न रामं, न महाबलम् लक्ष्मणम्, न महाभागां वैदेहीं पश्यामि, तावत् न मे मनः शान्तिं यास्यति। यावत् न पश्यामि भ्रातुः मुखं शशिसमप्रभं, पद्मपत्रनिभलोचनं, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न भ्रातुः राजलक्षणचिह्निते पादौ मम शिरसि स्थापयामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न सः राज्ययोग्यः पित्र्ये पदे प्रतिष्ठितः, अभिषिक्तः स्यात्, तावत् न मे शान्तिः। सौमित्रिः धन्यः, यः रामस्य शशिसमप्रभं, पद्मलोचनं मुखं पश्यति। महाभगा वैदेही जनकात्मजा अपि, या पतिसकाशं समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं अनुचरति। धन्यः अयं चित्रकूटः पर्वतराजसदृशः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने वसति। एषः भीमः वनः मृगसंघनिषेवितः, स्वार्थं प्राप्नोति, यत्र रामः महाबलः रणश्रेष्ठः वसति।” इति श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य सप्तनवतितम्यष्टाधिकसप्ततितमः सर्गः समाप्तः।