रामः सौमित्रिं समुपविश्य स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच—“लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि च पृथिवीं तव हेतोः अहम् इच्छामि; एषा ते प्रतिज्ञा मम। भ्रातॄणां संयोगार्थं सुखार्थं च अहं राज्यं कामये, सत्येन ते शपामि। एषा सा पृथिवी, या सागरपर्यन्ता, मम लब्धुम् न कठिनाऽपि; किं तु, अधर्मेण सुरेन्द्रत्वमपि न कामये, लक्ष्मण। यदि मम किञ्चित् सुखं भरतं त्वां शत्रुघ्नं वा विना आगच्छेत्, तत् तद् सुखं वह्निना भस्मीकृतं भवतु। भरतः स्वबन्धून् स्नेहेन स्मरन् कुलधर्मं च, मम प्राणादपि प्रियतरः, अयोध्यां प्राप्तः इति मन्ये। श्रुत्वा मम वनवासं, केशवपनं वल्कलधारणं च, जानकीं त्वां च सह, नरश्रेष्ठ, भरतः स्नेहेन मनसा, दुःखेन विक्लवितेन्द्रियः, नूनं माम् द्रष्टुम् अत्र आगतः; अन्यथा न स्यात्। क्रुद्धः कैकेयीमात्रा, कठोरं अप्रियम् उक्त्वा, पितरं प्रशम्य, राज्यं दातुम् सः महायशाः आगतः। युक्तमेतत्, यद् भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; न हि सः कदापि नः अप्रियमपि चिन्तयेत्। कदा वा भरतः पूर्वं त्वां प्रति किञ्चित् अपराधम् अकरोत्, अथवा किम् अद्य त्वं भरतः इति किञ्चित् भीतः अभवः? भरतः त्वया न कठोरं न च अप्रियं वक्तव्यः; यदि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यम्, मया एव तद् उक्तव्यं। कथं वा पुत्राः कदाचित् पितरं विपत्तौ हन्युः, अथवा भ्राता भ्रातरं, सौमित्रे, आत्मनः प्रियं यथा? यदि राज्यकारणात् त्वं एतद् वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहम् एव वक्ष्यामि—‘राज्यं तस्मै दीयताम्।’ यदि अहम् एतद् सत्यं भरताय वदामि—‘राज्यं तस्मै दीयताम्’—सः नूनं प्रत्यवदिष्यति—‘एवं अस्तु’ इति। एवं धर्मात्मना भ्रात्रा उक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वगात्रेषु संकुचितः अभवत्। तान् वचनानि श्रुत्वा लज्जितः लक्ष्मणः प्रत्युवाच—‘पश्यामि, अस्मान् द्रष्टुम् स्वयम् एव पितरः दशरथः आगतः’ इति। लक्ष्मणं लज्जमानं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच—‘मन्ये, एष बलवान् अस्मान् द्रष्टुम् आगतः।’ अथवा, वयं सुखसंस्कारयुक्ताः इति चिन्त्य, अस्मान् वनवासाय अयोग्यान् मन्यन्, सः नूनं गृहं प्रत्यानीयेत्। अथवा, मम पितरं राघवम्, वैदेहीं, या परमसुखसंस्कारयुक्ता, वनात् आदाय गच्छेत्। तौ द्वौ दिव्यौ, सुवर्णवर्णौ, मनोजवौ, शीघ्रगामिनौ, अश्वश्रेष्ठौ दृष्टौ, वीर; अग्रे च महाकायः हस्त्युत्तमः ‘शत्रुञ्जयः’ नाम, वृद्धः, पितुः मे बुद्धिमतः। किं तु, न पश्यामि तं शुभ्रच्छत्रं, येन लोकोऽभिवन्द्यते, पितुः मम दिव्यम्, महाबाहो; अत्र मे सन्देहः जायते। ततः युद्धविजयी लक्ष्मणः सभातः अवतीर्य, रामस्य समीपे कृताञ्जलिः तस्थौ। भरतस्य आज्ञया, भ्रमो न स्यात् इति, सेना पर्वतस्य सर्वतो वासाय न्यवेशयत्। सा इक्ष्वाकुवाहिनी, गजाश्वरथसमाकुला, पर्वतस्य पार्श्वे अर्धद्वियोजनमायतम् अधिशशाक। सा सेना, धर्ममास्थाय, गर्वं परित्यज्य, बुद्धिमता भरतेन नीत्या, रघुवंशनन्दनस्य प्रियार्थं चित्रकूटे विराजमाना। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना काव्ये प्रथमस्य आयोध्याकाण्डस्य सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। सेनां निवेश्य, बलवान् पदातिप्रवरः भरतः, पितृपथानुगामी, पादैः काकुत्स्थं द्रष्टुम् प्रस्थितः। सेनायां स्वस्थानं प्राप्तायां, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नं वाक्यम् अब्रवीत्—‘प्रिय, त्वं सहैतेभ्यः पुरुषैः व्याघ्रैश्च शीघ्रं सर्वतोऽस्मिन्वने विचिन्तय। गुहः धनुष्कड्गबाणपाणिः, स्वसहस्रबान्धवैः सह, अत्र काकुत्स्थस्य अन्वेषणं कुर्यात्। अहम् अपि मन्त्रिभिः, नागरैः, वृद्धैः, द्विजातिभिः सह, समग्रं वनं पादैः अन्वेष्यामि। यावत् न रामं, न च वीर्यवन्तं लक्ष्मणं, न च महाभागां वैदेहीं पश्यामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न भ्रातुः मुखं, शशाङ्कसमप्रभं, पद्मपत्रनयनं, पश्यामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न भ्रातुः राजलक्षणाङ्किते चरणे मम मूर्ध्नि स्थापयामि, तावत् न मे शान्तिः। यावत् न राज्यार्हः सः पितृपीठे प्रतिष्ठितः, अभिषिक्तः, तावत् न मे शान्तिः। सौमित्रिः धन्यः, यः रामस्य शशाङ्कसमप्रभं, पद्मनयनं मुखं पश्यति। महाभागा वैदेही, जनकात्मजा, या पतिं समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं चरन्तं अनुगच्छति, सा सिद्धा। चित्रकूटोऽपि धन्यः, गिरिराजसन्निभः, यत्र काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने निवसति।” इति।