रामायणस्य आयोध्याकाण्डे महर्षिवाल्मीकिना विरचिते महाकाव्ये षष्ठनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः, क्रोधेन अभिभूतं सौमित्रिं लक्ष्मणं तं तीव्रक्रोधं शमयित्वा, मधुरं वचनं उवाच। "लक्ष्मण, किं धनुषा वा, किं खड्गेन वा, किं च छत्रेण, यदा स्वयं भरतः महाबाणधन्वा, बुद्धिमान्, अत्र आगतः? यदि सत्यप्रतिज्ञः भरतः पितरं अनुस्मृत्य अत्र आगतः, तं हत्वा किं राज्येन, यः दोषेण दुषितः स्यात्? स्वजनविनाशात् यः कोऽपि लाभः स्यात्, तं नाहं स्वीकरोमि, यथा विषमिश्रं भोजनं कोऽपि न भुञ्जीत्। लक्ष्मण, धर्मं, अर्थं, कामं, भूमिं अपि तव कृते इच्छामि, एष मे सत्यं वचनम्। भ्रातृसमागमाय सुखाय च राज्यं अपि इच्छामि, सत्येन शपथं वदामि। लक्ष्मण, समुद्रपर्यन्ता भूमिः मम प्राप्तुं न कठिनम्, किन्तु अधर्मेण देवेशत्वं अपि न इच्छेयम्। यदि मम सुखं भरतः त्वं शत्रुघ्नः वा विना आगच्छेत्, तद् अग्निना भस्मीभूतं भवतु। भरतः भ्रातृप्रियः, कुलधर्मं अनुस्मृत्य अयोध्यां आगतः, स मम जीवात् अधिकप्रियः। यदा श्रुत्वा मम वनवासं, जटाचीरधारणं, जानकीं च त्वं च सह, तदा स्नेहेन अभिभूतः, दुःखेन व्याकुलितेन्द्रियः, भरतः निश्चितं मम द्रष्टुं आगतः। भरतः मातरं कैकेयीं कुपितः, अप्रियं वचनं उक्त्वा, पितरं शमयित्वा, मम राज्यं दातुं अत्र आगतः। इदानीं समयः यः भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; स कदापि अस्माकं अप्रियं न कुर्यात्, न मनसा अपि। लक्ष्मण, भरतः पूर्वं कदा तव किमपि अनिष्टं कृतवान्? वा किम् अद्य तं दृष्ट्वा भयम् जातम्? त्वया भरतः अप्रियं वचनं न वदितव्यम्; यदि किञ्चिद् अप्रियं वक्तव्यम्, तद् मया वक्तव्यम्। सौमित्रे, कदाचिद् पुत्रः पितरं, वा भ्राता भ्रातरं, विपत्तौ हन्तुं न शक्यते। यदि राज्यस्य हेतोः त्वं एवं वदसि, तदा भरतः दृष्ट्वा अहं वदामि—'राज्यं तस्य दत्तव्यम्।' यदि अहं सत्यं भरताय वदामि—'राज्यं तस्य दत्तव्यम्'—स निश्चितं प्रत्युत्तरं दास्यति—'एवमेव।' एवं धर्मात्मना भ्रात्रा उक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वाङ्गेषु सन्नमितः। तद्वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—'अहं मन्ये पितरं दशरथं स्वयम् त्वां द्रष्टुम् आगतः।' लक्ष्मणं लज्जितं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच—'अहं मन्ये बलवान् सः अत्र अस्मान् द्रष्टुम् आगतः।' वा, मन्यते यः वयं सुखसंस्कृताः वनवासाय अयोग्याः, स निश्चितं अस्मान् गृहं नयिष्यति। वा, पितरं राघवः वैदेहीं सुखसंस्कृतां वनात् गृहं नयिष्यति। तौ शुभौ, कुलीनौ, रम्यौ, वातवेगसमौ अश्वौ दृश्येते, वीर, शीघ्रगामिनौ। तं महाकायं गजं सेनाग्रगतं शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, पितरं बुद्धिमतः दशरथस्य। किन्तु अहं न पश्यामि तं श्वेतच्छत्रं, यः लोकपूजितः, दिव्यः पितरं महाबाहोः; इदं मे सन्देहं जनयति। पूर्वार्धं उत्तरार्धं संयोजयेत्। ततः युद्धजयी लक्ष्मणः सभातः अवतर्य, रामस्य समीपे अञ्जलिं कृत्वा स्थितः। भरतस्य आज्ञया, भ्रमः न स्यात् इति, सेना पर्वतस्य सर्वतः निवासं कृतवती। इक्ष्वाकुवंशस्य सेना, गजैः अश्वैः रथैः च पूर्णा, पर्वतपार्श्वे योजनेषु अर्धयोजनं व्याप्य स्थितवती। धर्मं पालनं कृत्वा, गर्वं परित्यज्य, भरतः सेनापतिः चित्रकूटे रघुवंशजनं प्रीत्यर्थं सेनां दीप्तवती। आयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः, सेना स्थापयित्वा, पदातीनां श्रेष्ठः, पितृपथं अनुगम्य, रामं द्रष्टुं पद्भ्याम् अग्रे गतः। सेना यथास्थानं स्थापिता, भरतः भ्रातरं शत्रुघ्नं इदं वचनं उवाच। "प्रिय, त्वं शीघ्रं सर्वतः वनं पुरुषैः श्वपैः च अन्वेषय। गुहः धनुष्कोटिसंयुक्तः, सह सहस्रबन्धुभिः, अत्र काकुत्स्थं अन्वेषयतु। अहं स्वयम् मन्त्रिभिः, नागरैः, वृद्धैः, द्विजैः च सह, सर्वं वनं पद्भ्याम् अन्वेषयामि। यावत् रामं, वा वीरं लक्ष्मणं, वा महाभाग्यं वैदेहीं न पश्यामि, तावद् मे शान्तिः न। यावत् मम भ्रातरं चन्द्रसमप्रभं, पद्मपत्राक्षं न पश्यामि, तावद् मे शान्तिः न।