तेषां पुरुषाणां शीघ्रगामिषु अश्वेषु समारूढानां यथेष्टं सञ्चरन्ति, अन्ये च हृष्टाः गजारोहणेन दीप्तिमन्तः प्रकाशन्ते। तदा लक्ष्मणः रामं वीरं प्रति उवाच—"धनुष्मन्तः वयं पर्वतम् आश्रयाम, अथवा अस्मिन्नेव स्थाने सज्जाः तिष्ठाम; कदाचित् स कोविदारध्वजः अस्माकं वशं गच्छेत्। अहं किं न पश्यामि—यस्य कारणेन त्वं, सीता, अहं च एतद् महद् दुःखम् अनुभूतवन्तः, स भरतः मम दृष्टिगोचरः भविष्यति वा? हे राघव, यस्य हेतोः त्वं शाश्वतम् राज्यात् निष्कासितः, स शत्रुः भरतः अद्य आगतः; मम तु स हन्तव्यः। राघव, भरतः हन्तव्यः इति मम न दोषः दृश्यते; यः पूर्वं पापकृत् परित्यक्तश्च, तस्य परित्यागः नाधर्मः। भरतः, यः धर्मं परित्यज्य पूर्वं पापकृत्, स हतः सन् त्वं अखिलां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रस्य मया संग्रामे निहतस्य दुःखेन पीडिता, गजेन भग्नतरु इव, तां पश्यतु। अहं च कैकेयीं तस्याः सखीजनेन सह हनिष्यामि; अद्य एषा महापातकी पृथिवी विमुक्ता भवतु। हे मानद, अद्य अहं एतत् निगूढं कोपं च अपमानं च शत्रुसैन्ये विमोक्ष्यामि, शुष्ककाष्ठेषु वह्निवत्। अद्य अहं चित्रकूटस्य एतद् काननं शत्रूणां तीक्ष्णबाणैः विदारितशरीरैः रक्तेन सिक्तं करिष्यामि। ये गजाः, अश्वाः, पुरुषाश्च मया बाणैः हतहृदयाः, तान् मृगाः आक्रमन्तु। महति अस्मिन्संग्रामे अहं न बाणानां न धनुषः ऋणी; भरतं सैन्येन सह हत्वा अहं संशयविहीनः भविष्यामि।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे षण्णवतितमे सर्गे वाल्मीकिप्रणीत आदिकाव्ये रामायणे समाप्तिः। रामः तु अतिवेगेन कोपेन आकुलं सौमित्रिं लक्ष्मणं शमयित्वा इदं वचनम् उवाच—"किं धनुषा, किं खड्गेन वा, यदा स्वयम् धनुर्धरः महाबुद्धिः भरतः आगतः? सत्यप्रतिज्ञं पितरं प्रति आगतम् भरतं हत्वा, किं मम राज्येन, यत् दोषदूषितं स्यात्, हे लक्ष्मण? बन्धुहिंसायाः प्राप्तं धनं यथाविषयुतं भोजनं न स्वीकरोमि। हे लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि, पृथिवीं अपि, तव कृते इच्छामि, प्रतिजाने। भ्रातृसंग्रहे सुखाय च राज्यं अपि इच्छामि, सत्येन शपे। एषा सागरपर्यन्ता पृथिवी मम न दुर्लभा, किन्तु अधर्मेण सुरेन्द्रत्वमपि न इच्छेयम्। यदि भरतः त्वं च शत्रुघ्नश्च विना मम कश्चन लाभः स्यात्, स तु वह्निना भस्मीकृतः स्यात्। मम मतिम् अनुशृणु—भरतः भ्रातृप्रियः, कुलधर्मं स्मृत्वा अयोध्यां प्राप्तः, स मम प्राणादपि प्रियः। यद् अहं वनवासं गतः, जटाचीरधरः, जानकीं त्वां च सह, इति श्रुत्वा, स्नेहेन विक्लवचित्तः, शोकाभिभूतः भरतः अहं द्रष्टुं आगतः। तेन कैकेयीं प्रति कठोरमप्रियम् उक्त्वा, पितरं प्रसाद्य, राज्यं दातुं स आगतः। एषः कालः यः भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; स न कदापि अस्माकं अप्रियम् चिन्तयेत्। भरतः कदा ते किमपि पापं कृतवान्, अथवा अद्य किमर्थं त्वं तस्मात् भीतः? त्वया भरतस्य प्रति कठोरमप्रियम् न वक्तव्यम्; यदि किमपि अप्रियम् वक्तव्यम्, मया वक्तव्यम्। कथम् अपि पुत्रैः पितरं, वा भ्रात्रा भ्रातरं, आत्मनः प्रियं, विपत्तौ हन्तुं शक्यम्? यदि राज्यहेतोः त्वं एवं वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहं तस्मै राज्यं दास्यामि इति वदामि। यदि अहं सत्यम् एवं वदामि, भरतः अपि 'एवमस्तु' इति प्रत्युत्तरं दास्यति।" एवं धर्मात्मना भ्रात्रा हिते स्थितेन उक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वगात्रेषु संकुचितः इव अभवत्। तस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—"मम मतिः अस्ति, स्वयम् दशरथः पितरः त्वां द्रष्टुम् आगतः।" तं लज्जितं दृष्ट्वा राघवः पुनः उवाच—"मम अभिप्रायः, एष बलवान् अस्मान् द्रष्टुम् आगतः। अथवा, वयं सुखभाजः न वनवासाय योग्याः इति निश्चित्य, स नः गृहं नयिष्यति। अथवा, मम तेजस्वी पितरः, राघवः, वैदेहीं सुखसंवृद्धाम् वनात् गृहं नयित्वा गमिष्यति।" "पश्य, तौ शुभौ सुसंस्कृतौ रम्यौ शीघ्रगामिनौ अश्वौ दृश्येते, वातवेगसमौ, श्रेष्ठौ तुरगौ। अग्रे यः महाकायः गजः स शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, मम पितुः बुद्धिमतः गजः। किन्तु, अहं न पश्यामि तं श्वेतच्छत्रं, यः लोके पूजितः, मम पितुः दिव्यं छत्रं; एष मे संशयं जनयति।