सुमहत् तेजस्विनं वृक्षं तत्र दृष्ट्वा, तस्य रथस्य अग्रभागे कोविदारध्वजः शोभमानः स्फुरति स्म। शीघ्रगामिषु अश्वेषु आरूढाः पुरुषाः स्वेच्छया सञ्चरन्ति, अन्ये तु हृष्टाः गजेभ्यः समारूढाः दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। तदा लक्ष्मणः धनुष्मान् रामं वीरं समुपेत्य उवाच—“धनुषा सह पर्वतम् आश्रयावः, अथवा अत्रैव स्थित्वा सज्जाः स्याम। कोविदारध्वजवान् सः पुरुषः अस्माकं वशं आगच्छेत् इति मन्ये। कच्चित् अहम् भरतं द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः त्वं अहम् च सीता च एतद् महद् दुःखम् अनुप्राप्ताः। हे राघव, यस्य कारणेन त्वं शाश्वतं राज्याद् निष्कासितः, सः शत्रुः भरतः अद्य आगतः; मम तु सः हन्तव्यः। भरतवधः अत्र दोषरहितः, पूर्वम् अपराधिनः परित्यागः धर्मविरुद्धः न स्यात्। भरतः पूर्वम् अधर्मम् कृतवान्, धर्मं च परित्यक्तवान्, सः हतः सन् त्वम् अखिलां पृथिवीं पालय। अद्य कैकेयी राज्यलोभिनी पुत्रं युद्धे मया हतं दृष्ट्वा शोकात् दारुणं वृक्षं इव गजेन भग्नं दुःखितं स्यात्। अहम् अपि कैकेयीं तस्याः बान्धवान् च हनिष्यामि; अद्य भूमिः एषा महाक्लेशात् विमुक्ता भविष्यति। अद्य अहम् एषं निगूढं कोपं च अवमानं च रिपोः सैन्ये प्रज्वलितं अग्निम् इव शुष्ककाष्ठेषु विसर्जयिष्यामि। अद्य चित्रकूटस्य एषः काननः शत्रूणां शरीराणि तीक्ष्णैः शरैः विदारितानि रक्तेन सिक्तः भविष्यति। मया हतानां गजानां अश्वानां च, शरैः विदारितहृदयानां, नराणां च, मृगाः अपसृत्य हरिष्यन्ति। अहम् अस्मिन् महायुद्धे बाणानां धनुषः वा न ऋणी; भरतं तस्य सैन्यं च हत्वा अहम् संशयमुक्तः भविष्यामि।” एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे षण्णवतितमे सर्गः समाप्तः। ततः रामः, कोपाविष्टं सौमित्रिं लक्ष्मणं शमयित्वा, शान्तमना इदं वचनं उवाच—“किं धनुषा, किं खड्गेन वा, यदा स्वयम् धनुर्धरः महाबुद्धिः भरतः आगतः? सत्यं पित्रे प्रतिज्ञाय आगतम् भरतं हत्वा किं राज्येन, यत् लज्जास्पदं स्यात्, हे लक्ष्मण? यो बान्धवानाम् अपकारेण सम्पादितं धनं, तद् विषमिश्रं भोजनं न इच्छेयम्। हे लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि, पृथिवीं अपि, तव कृते इच्छामि; एष मे प्रतिज्ञा। भ्रातॄणां संयोगाय, सुखाय च, राज्यं अपि इच्छामि; सत्येन एतत् श्रुत्वा मे विश्वास्यताम्। एषा पृथिवी, समुद्रेण परिवृता, मम प्राप्तुम् न कठिनं; किन्तु अधर्मेण स्वर्गस्य अपि ईश्वरत्वं न इच्छेयम्, हे लक्ष्मण। यदि मम किंचित् सुखं भरतः त्वं शत्रुघ्नः वा विना आगच्छेत्, तत् अग्निना भस्मीकृतं भवतु। भरतः भ्रातॄन् स्नेहयन्, कुलधर्मं अनुस्मरन्, मम प्राणात् अपि प्रियः, अयोध्यां प्राप्तवान् इति मन्ये। मम वनवासं, जटाम् अजिनवस्त्रं, जानकीं च त्वां च श्रुत्वा, स्नेहेन परिप्लुतहृदयः, दुःखेन विक्षिप्तेन्द्रियः, भरतः माम् द्रष्टुम् आगतः; अन्यथा न स्यात्। कैकेयीं प्रति क्रुद्धः, तीक्ष्णं वचनम् उक्त्वा, पितरं प्रसाद्य, राज्यं दातुम् भरतः आगतः। अस्मान् द्रष्टुम् भरतः युक्तसमयम् इच्छति; अस्माकं अप्रियम् किञ्चित् न करिष्यति, न मनसा अपि। कदा भरतः पूर्वम् त्वां किंचित् अपराधितवान्? किम् वा अद्य त्वं भरताद् भीतः? भरतः त्वया कटुवचनैः अप्रियैः वा न भाष्यः; यदि अपि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यं स्यात्, मया एव तद् उक्तव्यं। कथं पुत्राः पितरं वा, भ्राता भ्रातरं वा, प्राणसमानं, विपत्तौ हन्युः, हे सौमित्रे? यदि राज्यहेतोः त्वम् एतद् भाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा अहम् एव वक्ष्यामि—‘राज्यं तस्मै दीयताम्।’ एतत् सत्यं मया उक्तं अपि, ‘राज्यं तस्मै दीयताम्’ इति, सः अपि नूनं ‘एवं भवतु’ इति प्रत्युत्तरं दास्यति। एवं धर्मात्मना भ्रात्रा हितं भाषमाणेन, लक्ष्मणः लज्जया स्वगात्रेषु संकुचितः इव बभूव। तस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—‘मन्ये अस्मान् द्रष्टुम् एव पिताऽपि दशरथः आगतः।’ लक्ष्मणं लज्जितं दृष्ट्वा, राघवः प्रत्युवाच—‘मन्ये एष महाबाहुः अस्मान् द्रष्टुम् आगतः।’ अथवा, मन्ये, वयं सुखसंस्कृताः वनवासाय अयोग्याः इति निश्चित्य, नूनं गृहं प्रत्यानीयिष्यति। वा, मे पिताऽपि राघवः, वैदेहीं सुखसंस्कारिणीं वनात् आदाय प्रत्यापयिष्यति। ते पश्य, शुभौ सुजातौ मनोहरौ वायुवेगसमौ, शीघ्रगामिनां श्रेष्ठौ, हयौ दृश्येते। सैन्यस्य अग्रे स्थितः सः महाकायः गजः, शत्रुञ्जयः नाम, वृद्धः, मम प्राज्ञपितुः।