लक्ष्मणः रामं प्रति भीतया चित्तवृत्त्या इत्युक्तवान्—"राज्यलाभकामः कैकेयीसुतः भरतः नूनम् अभिषेकं लब्ध्वा, आवाम् हन्तुम् अत्रागच्छति। पश्य, स महावृक्षः शोभनः तिष्ठति, रथे च कोविदारध्वजः प्रकाशते। शीघ्रगामिषु अश्वेषु आरोहिता एते यथेष्टं गच्छन्ति; अन्ये हृष्टाः गजारोहाः शोभन्ते। अतः, धनुष्पाणयः वयं पर्वतमाश्रयामः, वीर; अथवा, अत्रैव तिष्ठामः सज्जाः। कोविदारध्वजवती सेना अस्माकं वशे पतिष्यति किल। किं तु, अहम् अपि पश्येयम् भरतम्, यस्य हेतोः त्वं, जानकी च अहम् च, एष महद् दुःखम् आपन्नाः। यस्य कारणेन त्वम्, सीता च अहम् च, राज्यात् अपवर्जिताः, स शत्रुः भरतः अत्र आगतः; स मम वध्यः। भरतवधः पापः न स्यात्, पूर्वम् दुष्कृतं कृत्वा ये परित्यजन्ति, तेषाम् वधः धर्म्यः। भरतः पूर्वदुष्टः, धर्मं परित्यज्य स्थितः; तं हत्वा त्वं समग्रां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रवधं मया युद्धे द्रक्ष्यति, शोकात् द्रुम इव हस्तिना भग्ना भविष्यति। अहम् अपि कैकेयीं स्वजनैः सह हनिष्यामि; अद्य भूमिः अस्मात् महापापात् विमुक्ता भविष्यति। अद्य अहम् इमं निगूढकोपं च अपमानं च रिपुसैन्ये प्रवर्तयिष्यामि, शुष्ककाष्ठेषु वह्निरिव। अद्य चित्रकूटवनं शत्रूणां रक्तेन सिक्तं करिष्यामि, तीक्ष्णैः बाणैः शरीराणि विदारयन्। मया हतानां गजानां, अश्वानां, नराणां च मांसम्, व्याघ्राः सिंहाः च हरिष्यन्ति। अस्मिन् महायुद्धे बाणेभ्यः वा धनुषः वा मम ऋणं नास्ति; भरतं सैन्येन सह हत्वा, अहम् संशयं विना भविष्यामि।" एवं समाप्य, श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षण्णवतितमः सर्गः समाप्तः। एतेन लक्ष्मणस्य अतिवेगं कोपं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिं शमयित्वा, प्रबोधितवान्—"किं अत्र धनुषा, शस्त्रेण वा आवश्यकता अस्ति, यदा स्वयम् भरतः, महाबाणः, प्राज्ञः, अत्र आगतः? सत्यं पित्रे प्रतिज्ञायागतः भरतः हत्वा, अहम् राज्यं किम् कुर्याम्, यः राज्यं दोषयुक्तं स्यात्? बन्धूनां मित्राणां वा विनाशेन यत् धन्यं लभ्येत, तद् विषयुक्तं भोजनं यथा, न स्वीकरोमि। लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि, पृथिवीं अपि, तव हेतोः इच्छामि, प्रतिजाने। भ्रातृसंयोगस्य सुखस्य च अर्थं राज्यं अपि इच्छामि, सत्येन शप्से। एषा समुद्रपर्यन्ता पृथिवी मम लभ्या न कठिनं, किन्तु अधर्मेण देवानाम् अपि ऐश्वर्यं न इच्छेयम्। यदि मम सुखं भरतं विना, त्वां विना, शत्रुघ्नं वा विना आगच्छेत्, तत् वह्निना भस्मीकृतं भवतु। मम मतिः अस्ति—भरतः भ्रातृस्नेहात् अयोध्यां गतः, कुलधर्मं स्मृत्वा, मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः। यदा श्रुत्वा अहम् वनवासं गतः, जटाचीरधरः, जानकी च त्वं च, भरतः स्नेहवशात् दुःखितः, अत्र मां द्रष्टुम् निश्चितं आगतः। क्रुद्धः कैकेयीं प्रति, तातं प्रसीद्य, राज्यं मम दातुम्, स भरतः आगतः। अत्र आगमनस्य समयः उचितः; स न किञ्चित् अप्रियम् करिष्यति, न मनसा अपि। कदा भरतः त्वां प्रति पापं कृतवान्? किम् वा भयम् अद्य तव अस्ति, येन त्वं भरतं संशयसे? भरतः त्वया न कदापि कटुवचनैः अप्रियैः वा वक्तव्यः; यदि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यम्, मया एव उच्यताम्। कदा पुत्राः पितरं हन्युः, वा भ्राता भ्रातरं, सौमित्रे, आत्मनः प्रियं यथा? यदि राज्यकारणात् एतद् भाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा, राज्यं तस्मै दद्यात् इति वक्ष्यामि। यदि एवं सत्यं वदामि, भरतः अपि 'एवं अस्तु' इति प्रत्यवदिष्यति।" एवं धर्मात्मना भ्रात्रा उक्तः लक्ष्मणः लज्जया स्वगात्रेषु संकुचितः इव बभूव। तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः लज्जितः प्रत्युवाच—"मम मतिः अस्ति, अस्मान् द्रष्टुम् स्वयम् दशरथः पिताऽत्र आगतः इति।" तं लज्जितं दृष्ट्वा, राघवः प्रत्युवाच—"मम अपि एष महाबाहुः अस्मान् द्रष्टुम् अत्र आगतः इति मन्ये। अथवा, सुखसंसिद्धान् अस्मान् वनवासे अयुक्तान् ज्ञात्वा, निश्चितं गृहं प्रत्यनीतुम् इच्छति। अथवा मम पितरं राघवः, वैदेहीं सुखसंवृद्धां वनात् गृहं नेतुम् इच्छेत्। पश्य, तौ शुभौ, सुजातौ, मनोजवौ, शीघ्रगामिषु अश्वेषु उत्तमौ, वीर, दृश्येते।" एवं रामलक्ष्मणयोः संवादः, भरतागमनस्य कारणे, धर्मस्य च, स्नेहस्य च, चित्रकूटे प्रवृत्तः।