पूर्वदिशं प्रेक्ष्य लक्ष्मणः महतीं सेनां दृष्टवान्—रथाश्वगजसंकीर्णां, पदातिसम्पन्नां च। तां सेनां, अश्वगजसमावृतां, पताकाभिरलङ्कृतरथां दृष्ट्वा, स रामं निवेद्य वचनमिदम् उक्तवान्—"दीप्तं वह्निं निवर्तय, आर्य; सीता गुहां प्रविशतु। धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।" ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"सुमित्रानन्दन, पश्य—कस्य सेनायाः त्वं मन्यसे?" इत्युक्तः रामेण, लक्ष्मणः कोपदीप्तः, तां सेनां विनाशयितुम् उत्सुकः, वचनमिदम् उवाच—"राज्यलाभकामः, निष्कण्टकाभिषिक्तः, कैकेयीपुत्रः भरतः, त्वां माम् च हन्तुम् आगतः। पश्य, स महावृक्षः शोभते, तस्य रथे कोविदारध्वजः दीप्तिमान् विराजते। शीघ्राश्वारूढाः पुरुषाः स्वेच्छया गच्छन्ति; केचन गजारूढाः प्रमोदन्ते।" "धनुष्पाणिभ्यां पर्वते शरणं गच्छाव, वीर; अथवा अत्रैव तिष्ठाव, सज्जधन्वानौ। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशे पतितुं शक्नोति। अहं किं भरतम् द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः त्वं, सीता, अहं च, एतां महतीं विपत्तिं प्राप्ताः? राघव, यस्य कारणात् त्वं शाश्वतं राज्यात् निष्कासितः, स शत्रुर्भरतः समागतः; मम तु स हन्तव्यः। राघव, भरतवधेन दोषं न पश्यामि; पूर्वदुष्कृतानां परित्यागः नाधर्मः स्मृतः। भरतः पूर्वं धर्मं परित्यज्य पापं कृतवान्; स हतः त्वं पृथिवीं पालय।" "अद्य कैकेयी राज्यलोभिनी पुत्रं मया रणाङ्गणे हतम् आलोक्य शोकसम्पीडिता गजविक्षिप्ततरुरिव भविष्यति। अहं कैकेयीं च तस्याः बान्धवान् च हनिष्यामि; अद्य पृथिवी महदोषात् विमुक्ता भवतु। आर्य, अद्य एनं निगृहीतं कोपं च, अवमाननं च, रिपुसैन्ये विसृजामि, शुष्ककाष्ठेषु वह्निवत्। अद्य चित्रकूटवनं शरैः शत्रूणां गात्राणि विदार्य रक्तेन सिक्तं करिष्यामि। मया हतानां गजाश्वपुरुषाणां हृदि विदारितेषु मृगाः हर्षेण आकृष्य नयन्तु। अस्मिन्महायुद्धे न मम बाणेषु न धनुषि ऋणं; भरतं सैन्येन सह हत्वा न संशयः।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः कोपसंरक्तं सौमित्रिं प्रबोधयन् इदं वचनम् उवाच—"किं धनुषा, किं खड्गेन वा कवचेन वा, यदा स्वयम् धनुर्धरः महाबुद्धिः भरतः आगतः? सत्यप्रतिज्ञं पितरं प्रति आगतम् भरतं हत्वा, लक्ष्मण, दोषदुष्टं राज्यं किं करिष्यामि? बान्धवविनाशेन यद्वित्तं स्यात्, तदहं न गृह्णीयाम्, विषयुक्तं भोजनमिव।" "लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि, पृथिवीं अपि, तव कृते इच्छामि; प्रतिजाने। भ्रातृसमागमाय, सुखाय च, राज्यं इच्छामि, सत्येन शपे। एषा पृथ्वी सागरपर्यन्ता मम न दुर्लभा; अधर्मेण सुरेन्द्रत्वमपि न इच्छेयम्, लक्ष्मण। यदि मम सुखं भरतविना, त्वया विना, शत्रुघ्नविना वा स्यात्, तत्सुखं वह्निना भस्मीकृतं भवतु।" "मम मतिम्, भरतः भ्रातृप्रियः, कुलधर्मं स्मृत्वा, मम प्रियतरो जीवितात्, अयोध्यामागतः। मम वनवासं, जटाचीरधारणं, जानकीं च त्वां च श्रुत्वा, स्नेहेन हृदयम् अव्यग्रं कृत्वा, भरतः द्रष्टुमिह आगतः, अन्यथा न। मातरं कैकेयीं प्रति तीक्ष्णं वचनं उक्त्वा, पितरं प्रशम्य, स धर्मात्मा राज्यं दातुम् आगतः।" "समयः अयं भरतस्य अस्मान् द्रष्टुम्; सः अस्माकं अप्रियमपि न कुर्यात्, न मनसा अपि। कदा भरतः पूर्वं त्वां प्रति किञ्चित् अपराधं कृतवान्? अथवा अद्य कस्य भीत्या भरतः इह संशयसे? भरतं न त्वया कटुवचनैः न अप्रियैः भाषितव्यः; यदि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यम्, मया वक्तव्यम्।" "कदा अपि पुत्रैः पित्रा आपदि हन्तव्यम्? अथवा भ्रात्रा भ्राता, सौमित्रे, आत्मनः प्रियतमे, हन्तव्यम्? यदि राज्यकारणात् एतद्वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि—'राज्यं तस्मै दीयताम्।' यद्यहम् एतद्वचनं सत्यम् ब्रुवे, लक्ष्मण, 'राज्यं तस्मै दीयताम्' इति, सः निश्चितं प्रत्युत्तरं दास्यति—'एवं भवतु' इति।" एवं धर्मात्मना भ्रात्रा हितकामेन उक्तः लक्ष्मणः, लज्जया स्वगात्रेषु संकुचितः इव बभूव।