रामः लक्ष्मणं सौमित्रिं समुपसर्पन्तं दृष्ट्वा सशङ्कः समभाषत—“कच्चित् कश्चिद् राजा वा मन्त्र्युपेतो मृगयाम् अरण्ये चरति, अथवा कश्चिद् अन्यः कश्चन मृगः; हे सौमित्रे, त्वं तत्त्वम् अवगच्छ। अयं गिरिः, लक्ष्मण, विहङ्गैरपि दुष्प्रपः; त्वं शीघ्रं सर्वस्यास्य यथार्थं विज्ञातुम् अर्हसि।” इति उक्तः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः निरीक्ष्य, पूर्वदिशं दृष्टवान्। पूर्वाभिमुखः स निरीक्षमानः महतीं सेनां दृष्टवान्, या रथाश्वगजसमाकीर्णा पदातिभिश्च समन्विता आसीत्। तां सेनां दृष्ट्वा, या अश्वगजसमाकीर्णा पताकाभिः शोभिता आसीत्, स लक्ष्मणः रामाय निवेदयन् इदं वचनम् अब्रवीत्—“दीप्तं वह्निं शमय, आर्य, सीता च गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।” ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सौमित्रे, सम्यक् पश्य, कस्य इयं सेना भवेत् इति मन्यसे?” एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः क्रोधदीप्त इव ज्वलनः, तां सेनां विनाशयितुम् उद्यतः, इदं वचनम् अब्रवीत्—“राज्यलाभकामः, निष्चितं अभिषिक्तः, भरतः कैकेयीपुत्रः, आवाम् हन्तुं समागतः। पश्य, स महावृक्षः शोभते, तस्य रथे कोविदारध्वजः विराजते। शीघ्रगमिषु अश्वेषु आरूढाः पुरुषाः यथेष्टं चरन्ति; अन्ये प्रमुदिताः गजेषु समारूढाः शोभन्ते। धनुष्मन्तौ वयं गिरौ शरणं गच्छाव, वीर; अथवा अस्मिन्नेव स्थाने सज्जास्तिष्ठाव। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशं समागच्छेत्। कच्चित् अहम् भरतम् द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः, राघव, त्वं, सीता च अहं च, एतादृशं महद् दुःखम् अनुप्राप्ताः। राघव, यस्य कारणात् त्वं शाश्वतं राज्याद् अपवाहितः, सः शत्रुर्भरतः इह आगतः; मम तु सः हन्तव्यः। न दोषं पश्यामि, राघव, भरतवधे; पूर्वदुष्कृतिनां परित्यागः अधर्मः न स्मृतः। भरतः, पूर्वं धर्मं परित्यज्य पापं कृतवान्, राघव; स हते, त्वं अखिलां पृथिवीं पालय। अद्य कैकेयी राज्यलुब्धा पुत्रं मया रणाङ्गणे हतं दृष्ट्वा, शोकात् गजविघट्टितवृक्षवत् पीडिता भवतु। कैकेयीं च अहं सह मित्रबान्धवैः हनिष्यामि; अद्य भूमिः अस्मात् महत् कल्मषात् विमुक्ता भवतु। अद्य, मानद, एषः निगृहीतः कोपः च तिरस्कारः च रिपुसैन्ये मया विमोक्ष्यते, यथा वह्निः शुष्ककाष्ठेषु। अद्य चित्रकूटवनं रुधिरसिक्तं करिष्यामि, तीक्ष्णैः बाणैः रिपूणां गात्राणि विदारयन्। मया हतान् मनुष्यांश्च, गजाश्वांश्च, बाणविद्धहृदयांश्च, मृगाः आकृष्य नयन्तु। अहं न बाणानां न च धनुषः ऋणी अस्मि अस्मिन्महायुद्धे; भरतं सेनया सह हत्वा, न मे संशयः। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतौ आदिकाव्ये षण्णवतितमः सर्गः समाप्तः। रामस्तु तं क्रोधात् प्रज्वलन्तं सौमित्रिं लक्ष्मणं प्रशम्य, शान्त्वयन् इदं वचनम् उवाच—“किमर्थं धनुषः वा, खड्गस्य वा, छत्रस्य वा आवश्यकता अस्ति, यदि स्वयं भरतः, महाबाणः, बुद्धिमान्, आगतः? सत्यं पित्रे प्रतिज्ञाय आगतम् भरतम् हत्वा, किं मया राज्यं, यत् दोषेण लिप्तम्, कर्तव्यम्, लक्ष्मण? स्वजनविनाशेन यत् धनं स्यात्, तदपि न गृह्णीयाम्, यथा विषयुक्तं भोजनं न भक्षयेत्। लक्ष्मण, अहम् धर्मं, अर्थं, कामं, पृथिवीं च तव हेतोः इच्छामि; प्रतिजानामि। भ्रातॄणां संनिपातार्थं सुखार्थं च, लक्ष्मण, राज्यं कामये, सत्येन शप्से। एषा पृथिवी, सौम्य, समुद्रेण परिवृता, मम न दुर्लभा; किंतु अधर्मेण सुरेन्द्रत्वमपि न इच्छेयम्, लक्ष्मण। यदि मम किञ्चित् सुखम् आगच्छेत्, विना भरतं त्वां वा शत्रुघ्नं वा, मानद, तत् सुखं वह्निना भस्मीकृतं भवतु। मम मतिम् अनुसरन् भरतः भ्रातॄन् अन्वभजन्, कुलधर्मं अनुस्मरन्, जीवितात् अपि प्रियः, अयोध्याम् आगतः। मम वनवासं, जटाचीरधारणं, जानकीं त्वां च सह गत्वा, श्रुत्वा, भरतः स्नेहेन आकृष्टः, दुःखेन च प्रमूढेन्द्रियः, नूनं द्रष्टुम् आगतः; अन्यथा न स्यात्। कठोरं च अप्रियं वचनं मातरं कैकेयीं प्रति उक्त्वा, पितरं प्रसीद्य, सः महात्मा मम राज्यं दातुम् आगतः। सम्यग् एष कालः, यत्र भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; सः न कदापि अस्माकं अप्रियम् अकर्तुम् अर्हति, न मनसापि। कदा भरतः तव किंचित् पापम् अकरोत्, अथवा अद्य किमर्थं भयात् भरतः इह शङ्क्यते? भरतः न तव कठोरं वचनम्, न च अप्रियं वाक्यं श्राव्यः; यदि किञ्चित् अप्रियम् वक्तव्यम्, मया एव तद् उक्तव्यं। कथं च पित्रा पुत्राः कदाचित् विपत्तौ हन्युः, अथवा भ्राता भ्रातरं, सौमित्रे, आत्मनः प्रियतमे, हन्यात्?